Досан батыр Тарихи Жыр

Әңгімегіз бастайын. Әй, тарих етіп тастайын. Бұрынғы өткен ерлерден. Әй, ертеде ерлер көбеткен. Көк сұңғысын дөңгерген. Көңілі көшіп желденген. Әй, қайырсызды болғыңыз. Әй, Асан қайғы бабаңыз. Болғанда екен сергелден. Әй, қалған екен бұл мекен. Реті-реті елдерден. Елдің атын айладыр. Айладырдың аударып. Әй, Маңғыстаудың қаройын. Атай бір қалқа жерленген. Сол күнде болған батырлар. Ата қозы есекпен. Сұйың қара келді бе. Тәңір берген жерді бе. Мыңбай төкеш құлы бе. Балған Язғар біз ер түлек. Есен Сара ер жатақ. Әй, Тұрманбет өмір ер лабақ. Аман тұрлы қожанақ. Қал Язтөлен кенжебеқ. Шотан жабай ер құлай. Солардың жалга сен соңай. Иса мен Досан ер сөңі. Әй, Бұлардың еткен ісі бар. Алашқа даңқы шашылған. Тұлпар мініп ту алып. Алмастан қару асынған. Ата мекен жер үшін. Туып өскен ел үшін. Әй, қан майданда шабысып. Дұшпаннан қайра тасырғын. Тасырғын. Әй. Сол күндердің бірендегі. Халыққа жазған күн сүнді. Хатынас хаты келеді. Патшаның бұрып ашылған. Бұл оқиға болған уақыты. Жетпісінші жылдың шамасы. Асқана жұрттың данасы. Ол Мәйменбет дейді ақ патша. Шақырып алып кеңескен. Кеңескенде не дескен. Жабай жүрген еліңді. Бастырмай маған көніңді. Түсіндір барып халқыңа. Кезен ей садық беріңді. Ол бұйрығымнан бас тартсаң. Іхты ярсыз алуға жетеді күшім менің деп. Мәйменбет келіп патшаның. Бұйрығын айтты ау адайға. Амалың жоқ ететін. Жерің жоқ қашып кететін. Әй, көнесің деп бұған қалай да. Әй. Ал хабар айтқан досындай. Жүген құрық тимеген асовдай қалқым сосындай. Ал біреуден біреу қайыртып. Кете жазды қосынбай. Әй, қию ата қам бар деп. Соған барсақ біздерді. Әй, кәпірге бермей қамдар деп. Киюаға қарай бет түзіп ойлаған халық осудай. Ал сол күнде Ғуяз әрукен. Кетіптіген қаладан. Әскерін ертіп бұл шұқтай. Ал өтірі көшкен көбелдік. Жібермей қалдың тосуға. Әскерін ертіп бастадың ай. Көндірем деп жібермей. Әй, халықтың болса қашқанай. Ол бір биік орыстың. Әй, Қол жетпейтін қасанай. Зор көрмеген көңіл ай. Бір өзінен басқанай. Сайланып қару-сарақпен. Елге де шықтың арада. Әй, Сексендей солдат састап. Әй. Бұлға барды есетіп, құрлығыңа көндім деп. Кезіней сала бер мен деп, патша менен қас болып. Әй, қырық жігітке бас болып, Досан шықтай алдынан. Тұлпар мініп қарғаған, кескен қылыш көк найза. Әй, бес Қаруыны сайлап, жауыменен қастасқан. Соғысам деп майданда, кездескен жері үш Ауыз. Шығанақ теңіз ғайдан ма, біреу кеннің сол жерде. Отряды көрінді, қарасынан қауіп етіп. Жолдастары Досанның, кейін қарай шегінді. Сонда Досан сөйледі, уәдем бар менен айтқан деп. Мен мың да болса қайтқан деп, Досан жалғыз бөтінді. Тұлпарын шу деп тебінді, төтеп тұрған мұлдыққа. Ойламай шапты өлімді, араласып өтулі. Бораған оқтың ішімен, қаза тауып біреу кен. Найзасының үшіннен, біреуге сауыт киген ай. Қатқан оқтары тимеді ай, қойға шапқан бөрідей. Мергендерін түйреді, біреу кесін қашырды. Көрісетті қайрат ашуды, қимылдады қиратып. Күйді түскен қырғантай, ер қайраты сыналтай. Бір оят сексен солдаттың, бірін де қырдай сол жерде. Біреуін шетке шығармай, Ой. Біреуін шетке шығармай. Бұлғасын мұндай да оқиғаға, қайтеміз деп-ай халық Састы. Не қыларын білмай, Енді де қиын болады. Ел білініп біріктай, Қонысын дағай тұра алмай. Каразымға қарай да жол тартып, Батырлар дағай баяндап. Аңқыстау дағай жүре алмай, көңілдері де тынам ай. Патшаға жетті бұлға бар, ылама киіндеген жандардың. Бұйрығын алып патшаның, жаңаранған топпенен. Әскерін судан шығарды, солдаты қойдай шұбырды. Жер ортасы қара тау, қосынды тігіп кетірді. Қақарын тігіп қалапқа, Қатты да көзбен қарады. Қарамын деген шетіңнен, шеті де жұртқаң ай қабар ай. Біріктіріп елді де жинауға, жан жақтан шықтың ай Сабарың. Қорып қандан ай көндікті, Ылама киінгі де шұбырып. Елдіңді келдің ай адамың, сол жерде салқырты Салады. Халықты қойдай да талады, ақшалары да жоқтардың. Қатан мен арымдай қалады, қос қонағымды артам деп. Күн үші қысқа да бағытта, қиуаға қырғай да тартам Деп. Қашқанның алдында тосам деп, Шашылған елді де бір жерге. Біріктіріпті қосам деп, айрықша жауым да басқадан. Иса да менен де Досан деп, есеткен жоқтай осал Деп. Қас дұшпаным да Досан да, Өлтірмей тірідің ұстаң деп. Әміріне де көндіріп, қозғалған елді де қорқытып. Қонысына дай қондырып, Каразымға қарай да жол Тартып. Батырлардың кетті де соңынан, Қиуаның қанын да алам деп. Айдая-ай, айдая-ай. Бірге соң күнді сол жұрып. Шаршаған қалың атыр ай, ай бөгүрдің Ағдарья. Соған келіп тынықты көліктері болдырып. Сол жерде ұйқы жатқанда таң сарғайып атқанда Досан мен Иса бастаған Алпыс кесең қалаған айдаласын қамаған. Астына мінген аттары. Он көйді тұлпар шараған. Ауыздақпенен алысып, көздерін көкке қадаған. Бұл жасақтың ішінде Тәжінің ұлы Досан бар. Бір өзінің қайратын мың кісіге айбалаған. Иіліп жатқанда әскердің Салыптың өттің ал ортасын төрт солдатын да өлтіріп, Он солдаты да сол жерде тұра алмай қалды ғой Жарадан. Әй, Сол жерден әскерде бірігіп топ құрып хатты ғой Бараған. Батырлар содан да кетулі ойлағандарын Етулі. Сонда бір Досан айтулы жеріміз енді айт Етін қалыңда біткенді қамысты Лаузан да дегенді Тоғай деп жалғыздаң аяқта сулы бар жүре алмайды Әскерден ұбайып. Қалыңда қолмен де қалсақ, ұрысуға сол жерде құлай Деп. Ұй ғарыштың ай батырлары жүре екен ді де Солай деп, солай деп, солай деп. Салыпты судан ай жарысты. Әй, Ағдарьядан Лаузанға түзуді маңдай шабысты Үзеңгілер лай қағысты. Әй, мінгендері кіл бедеу жақынды қылған алыстай Отырмындай тоя ғой ойнап басқан аяғын. Әй, қара жерді қарпыған аузыңдан ашып барандай. Желігім желді де қарпыған қойысқандары сартылдады. Құлашын жазған ай аршындап ауыздықтарың ай басқылып, Аузынан түбік ай шашқылып, шашқылып. Алдыма қырқып, ұмтылып. Тарттырмай басыңдай жұлқынып, бұл тұрағанда сағымдай Екі күні күштің ағындай. Тауыл жел соққан ай қарытынан шаптардан ырғып ай Қарғыған. Бұрқ ұрағанда құйындай, Жері танабында жиырдай аң жүйрігі де аққиып кете Алмады да құтылып. Тер шыққан сайында құтырың ауыздықтарында қаршылдап, Төңірекке де шалтақтап көрінім жердің ай қалтақта. Аспанда ұшқан ай ақ құдай бедеулер мойында созады. Жарысқан құстан да қозады. Аспан мен жердің ай арасын тұманды қылғанда тұзаң Тұзаңыңнан да адасып. Қатардан ұшқан ай құсқандай ұзында жолдар ай Қысқардай. Үш күн шүлік ай жол едің, Сол күні сәскен ай түсті алдай. Бөлінген ерлер ай бірдей сүңгілерінде сүйретіп, Ентоғайға да барысты қалмайық деп ай қапыда. Аңдып та жүргенде дұшпанның караулдарында сарыстай. Бұл макиннің де әскері келеді деп ай сол жерге. Екі күн жатып ай бағыстың. Ал үшінші күні де бесінде караул өзі де шалады. Жеті жүз әскер де кіреді. Қағы жарып қалыңда қамысты көптігін жаудың көр көзін Сыңайын байқабай білгесін. Кептелген ерлер де кескілеп бермеді қолдан да Намысты. Аңдып та тұрып ай қапталдан бір шеңеуінігін Қадірлең досан да таңдап ай шанышты. Күйініп сонда сандар алы. Тылданып жаматай толдандың ай өртепті тоғай орманды. Әскерлерін де иірді. Қайғырып қатты да күйінді. Бөлекте бөлек ай топ құрып, шырайлы алада қорғанды Жағдайлары да қиынды. Баса аяғында жиырдай жаздай жүрді ай тобыңды Кәмәңдіргі де бұйырдай. Көптігіне де қарамай, Лама киінің де тобынан қиюға Қатап барғанша қағып та жүріп ай ер досан. Қайғымен басы қаралы солдаттың көбі жаралы. Біразынан айрылып Жандар алдыңыздан өрт шалғандай Ажары. Ұстап азап бермек көп тек Досан болды назары. Тоқтамастан жол жүріп Хиуаның жетті шәріне. Қара қатты әскердің шыдай алмай кәріне. Қорыққаннан көндікті құл құрсырт бәрі де. Осылайша патшаның әмірі жүрді бәріне. Ханның туған бегісі ақ патшаға жаған деп су құйған Екен дәріге. Қырсығынан сатқынның заманы ақыр күн Туды үлкенде кіші кәріге. Лама киіңнің дүрлігін әскері бірде қалады. Құру суға қарамай Хиуаның шәрін алады-ай. Құрсыз қалып қалады қосын тікті Жандарла базарының Маңына. Еленіп шәрті қалғасын досандық қалай Ұстаудың кірісті шұғыл қамына. Қастасқан жауын Досан деп өлтірмей тірі ұстаң деп. Ағаң үлкен дұшпан деп бұйрық берді Жандар ал. Хиуаның қанының жасағынан өзінің адамың қосты Жанынан. Ұстамаққа Досанды қаладан шығып хан жүрді. Нөкірдең алып тағы дәлі. Бұл хабарды естіп салалап деп ойланды. Батырлар шықты хағына сағуттарын шамылы. Қаруларын тағынан мендендері күл жүйрік. Салып жүрген тобынан қус болмаса қанатынан. Жер басқан жан шапқанда ер алмайды шағынан. Екі күні күшті ерлердің қарасын көріп хан қайтты. Жолай да қалмай маған әңгіме. Досан батыр патшамен өле өлгенше қастасып. Қарсы болған заңына алты жылдай аңдысып. Қарағанда батысып оңайлықпен түспеді. Солдатың қырып ой азды өз қолымен бауыздық. Ойлағанын істеді патшадан жұртпен ұстасып. Қиынға кетті істер сөйтіп жүрген күндерде. Құралы тар қаққасыдан базары қайтып басынан. Азайды қайрат күштер кетікменен аң құстау. Қарасымды қалғасын баратын басқа жер жоқ. Тарылды жердің кеңі жоқ бұрынғыдай тілектес. Жәнәшейдің елі жоқ кәрінен қорқып патшаның. Еріп жүрген қасығы жолдасының көбі жоқ. Көрінгеннің бәрі сол батырлықтың кебі жоқ. Туғайда тағы бұрынғы ұрақ пен мамай болмаса. Заманында Досанның өзіне тайлас тегі жоқ. Сөйтіптің Ай жүрген күндерде. Бір жүрген Иса жолдасы Досанға келіп толғады. Толғадының ай қозғады ел қайда батыр Ел қайда. Туып өскен жер қайда қойнап күліп бір Жүрген. Қатар құрбы тең қайда шетке кеттік Шығынымен. Өзің сартқа тығылып бұл сүр өсті бізге де пайда. Патшадан жұртпен қас болып Қиынға кетті ісіміз. Әлсіреп барады күн садамы Төмендеп қайрат күшіміз. Төңірекке қарасақ сегіз ар сеілген күніп болды кіші Жүз. Әмірі үзіліп патшаның мұсылманның алғасын. Құрығын тегіс салғасын ұсты ма деп ойлаймын. Бастағы бақыт құсымыз қалай болды мұнымыз? Сол датың қарып өлтірдік. Әреукүндей Ояздың ай келген күні шынымыз айнала Жұрттың қалғасын құрығын тегіс салғасын Қараң болды күніміз. Өлген жоқ тектіріміз. Көндірген жұртты патшаға тілелсең тіке баралық. Кешірім сұрап өзінен жеткенінше тіліміз. Батырым, мұны біліңіз. Сонда Доса ай сөйледі. Сөйлегенде деді ай, уайым айттым әгәнде. Рұқсатта кетсең саған деп мен айтпаймын салынып. Ақ патшаға барам деп сүйегім тұтам қалғанша. Қауіп етпеймін дұшпаннан ажалдан бұрын алады. Мен аруананың баласы. Иығымды қатеп кессе де, қапталымды тессе де Қын кетпеймін, ардаймын. Мен арғы аспақтың баласы. Ауыр жүкке болдырмай бес қару белде тұрғанда. Жыбын жаным сау тұрса, етегіне дұшпанның басымды Салып қорғынбай Айырылмаса көк тұлпар бұрынғы шабыс қарқынынан. Әлі де жауға алдырмай, етіме таңба салдырмай, Кем болған жоқтық атағым қарсының ұлы қарғынынан. Серттескен жолда сінеді аршылан ерең меледі. Дұшпанның есін тандырған алмасымды суырып, Қылышымды қанға қандырған, ордасын шауып қойрандап, Шауымның көгілін қалдырған хан қайті бізді батыр Деп? Енді бар сақпа сұрып айтпай ма бізді қатын деп. Бұл сенің айтқан сөзіңді тыңдамаймын мақұным деп. Рұқсат дедің Исаға мен барып жауға салынып боладың Алман жақыным деп. Арадан еші күн жүріп Иса барған содан Оязға. Мен саған тура келдім деп жасырмаймын кешегі қанды Күйлі жолдасым Досаңнан азғын ердім деп. Ат жақсы сенің көнгін көк сүңгіні өң көріп, Әскеріңнің алдынан күлдінің деп желдім деп не қылсаң Да өзің біле келіпті тұрмын көндім деп. Ал Ояз айтты Исаға өзің тура келгесің, Қабыл еттім күнәңді, тілегіңді бердім деп. Жарлық берем қолыңа әкімі бол еліңді болыс қылып Жіберді. Ұстап берді досаның енді де саған сендім Деп. Бесондығы сенің ай жолдаспен Досан да жүрді Бағымбай. Басей мен деген әуелгі уағдасынан жағынбай Айнала жүріпті әмірі. Патша да құрсақ алғасын батырдың сөрі де тарылдай Тарғын ыстық талай ерлердің ұшыратқан жазымы ай. Хан Жәңгірменен хастасып қаза тапқан қапыда Иса Тайдан арылдай. Батырлықпен енді ақындық қабат біткенде махамбет Жазымын тауып та қалыңдығы аңдып та жүріпті ақыры. Қапысын тауып та кәпірлер Досанды қолға түсірді. Басынан бақыт алған күн қолға түсті асыл ер. Екі де қолға байланып, бақтыға айдалып Басылып көңіл көшірді. Бұрынғы болғанда ұрыстан оң қолынан жарады. Ауылда жалғыз жатқанда солдаттар келіп те қамады. Мінуге сол сәт аты жоқ қылышын ұстап сол қолымен Жаяуда ұрыстасады. Зейін отыздай солдатпен қимылын көріп батырдың Тұрғандар қайран да қалады. Қарсы алдының ай келгенің талайын батыр да шабады. Жан жақтан тиген сүңгуден денесінен Досанның қан Жосақ болып та ағады. Бір уақыттар болғанда бастан тиген соққыдан Доса Нестен танады. Құлапта жатқан жерінен батырды майлап Та алады. Екі де қолың ай байланып, Солдаттарға айдалып Кетіпті батыр Барады-барады-барады. Үзатбай батырдың қылмыстығы ісін Қарады. Жазалаушы тобының ән ешкені де бастығы тарқамаған Бастығай беремін деп қысамыңды сындырам деп түгендеп Отыз екі түсіңді-ай. Ақ патшаға жазамын таудай күні ісіңді. Көнбейміз деп Ай патшаға реткіңе салдың халықты. Заңын бұзып патшаның қарсы шықтың салыққа. Оныменен тұрмады қасыңа жасақ жинадың бір басыңа Жетеді ақ патшаға қылғаның. Қылмысың үшін жасағанды Жазаңды сайлап аласың. Орындасаң бір шартты жазадан аман қаласың. Өкілі деген патшаның куәлік алып қолыңа ел ішіне Барасың. Салық жинап жыл сайын қазынаға саласың. Сонда ғана басыңа-ай Еркіншілік Аласың-ай. Сонда Досан айтулы. Таусылған жоқ қайратым аңдып зорлап ұстадың қан Төгісіп қастасқан сен едің менің дұшпаным. Қат үстіне мың көң күні бойыма қару өлген күн Ақыл басты суырып заманасын қуырып әскеріңді қырған Мен едім. Өзіңді ұйқы ұяз үреукін қаса тапты сүңгімнен салда Таң қырдым бір жүрген. Көк тұлпарды қойнатып көксің күні бойлатып ай қойран Салған мен едім әскеріңді шауып бүлдірген. Еккүні күшті ередім қайратымды білдірген. Әй енді жоқ менің арманым ақ сауытты жамылып. Алмастан қару тағынып ай мінеуге тұлпар таңдадым. Ламакен жандар алыңның шасқан байатқан қоғыны ай Бөрідей тартып қоңыны талайыңды қырнадым. Жүрген жерін қандадым ай қапыда қалмап тоқ солдат Әлі де болса қалдағың. Мен қалқымның сатқаны бола алмаймын өлсем де тірідей Жерге көмсең бе ай білгеніңнен қалдағың жалғыз ақ Менің арманым. Қайратымды тауысып ай ұрысып түспей Қолыңа тістеулі кетті бармағым. Қалың әскер қасыңда ай дүрлеп тұр сенің заманың. Су сеп келді басарем болмай тұр менің амалым ай Бір ғана айтар арызым. Өзің ұяз болғанда қатын балаң ұяз ба Менің қатын Баламды ай түрмеге неге қамадың? Оларда қандай жазық бар ай тартуға тұрме қазағың. Әділ болса қоясың бұл егілған мазағың ай мен үшін Әлде жазғырып жазалайын деп пе едің сахараның бүкіл Қазағыны. Көп Сөйлетпей осымен Өз еркімен беріліп көнбейтінін білгесін түрмеге Салды батырды-ай. Сонда үш ай жатулы азаптың түрін жасады-ай. Қол аяғын кісендеп қыздырып темір тасадай Тірелей етін шыжғырып ай қатын судай шашады-ай. Қанша азап берсе де терезеден кескілеп тас батылып Өлсе де көнемін деген бірақ өз сөз ала алмай Батырдан жендеттер қатты сасады-ай. Қиналса да жаны азаппен қорқып тілін тартпады. Көнбеймін деген басында сертінен батыр қайтпады. Ағасы Қожар арқылы ерлерге менен сәлемді бұнау болды Досанның ай ең соңғы рет айтқаны. Атам екен жер үшін Әлдилеп сүйген ел үшін Талай ер туған анадан ай тағы бір ұл қолбастар Ай бас аяғын сыйынсын. Сегіз араз ғажайыптан ай ел қорғайтын ерлерге ай Аруақтарға сыйынсын ай қолға түсіп қапыда. Қармантаң кетіп барамын ай қолдығынан патшаның. Қорғай алмай елімді ай маңғыстаудай кең жайлау. Туып-өскен жерімді тағы да бір аманат. Ұрпақтарға кейінгі алыңдар менің дұшпаным ата алмай Кеткен кегімді. Елде дедіген ең соңғы ай сәлемін айтып осылай. Халық үшін туған асыл ер Түрмеде жатып азаппен қапаланып өлулі-ай. Мен жаңа бұлдың сәтті құл ай ерлігін аштым Досанның. Жетпіс жылдан бері қарай көрінбей жатқан Көбеулі-ай.