Тама батыр

Құрғызден тана туады, он жасына толады. Жүгіріп асық ойнады, үйіне көпте келмеді. Асық ойнап ұтылса, төбелесіп тартып алады. Бала біткен қоймады, бәрін ұрып сабады. Бір күндері болғанда балалар кеңес құрады. Асығын біздер бермелі, төбелесті бір салайық. Ана барды далаға, асық ойнап балаға. Ей, балалар қарап тұрмады, қамалап алып сабады. Асығын тартып алады. Асығын алдыр балаға. Енді тұрмай далаға, жылап барды анаға. Сонда анасы сұрады: "қарағым, неге жылайсың? Бір кеткен соң ойыннан қайта үйге келмейсің." "Әй, -шарышады-ана менді деп, Асық ойнаман енді" деп. Ойға түсіп бұл бала, орнында жатып қалады. Әкесінің жасында жауға мінген тор бар. Ерліктің сонда қор бар. Ол баланың көңілінде біртүрлі-ай ақыл ойы бар. Ол баланың көңілінде біртүрлі-ай ақыл Ойы бар. Айтсам атым бермес деп қару мені жарақты. Киім менің, кешектім менің жасырып қояр деп. Әй, ойлайды сонда ақылды әкесі мен анасы. Ұйықтапта үйде жатқанда, күннің көзі батқанда. Көтеріп басын алады, төңірекке қарады. Үстіне киім киінді, отыруға қиынды. Киінбе енді-ау нетем деп, ер белгісін етем деп. Ойлаған екен бір ақыл, басқа жаққа кетем деп. Күнде жеп, жүріп таяқты балалардан етем деп, Балалардан етем деп. Үйден де шығып жөнелді байлаулы тұрған тұлпардың Ертепте мініп алады. Әй, шылбырға жібек байлады жүрің деп сапарға. Кетуге бала сайлады, бар киіміңді ки есін. Найзаны қолға алады, атқа мініп қалады. Көлденең тартып есікке бала сонда барады. Атты бір шыққан соң есіктен кемпір қарады. Төсекте жоқ баласы, далаға шығып қараса. Тұлпар мініп баласы келіп тұрған қараша, Келіпте тұрған қараша. Шегідірік тұр кейін шеше Мұстафа алар деп ойлаған Сонда-ай айласа, Айласа. Сонда кемпір сөйдеді-ау. Сөйдегенде не деді: "ой, Сабыр қылшы қарағым. Біз-деді тастап данаға, қайда бір кетіп барасың? Жатырмысың бейшара, жау қатаңып барады. Жалғызда туған балаңыз, басыңды көтер жолдасым. Балаңызды-ау қараңыз, алып қару жарағын. Алыс жолға кетуге секілденген балаңыз." Сонда келін сөйдеді. Сөйдегенде не деді? Ақсұңқар еді оқып алған. Ақтам пәрмен бұлболса, дарияда тазы болып су алған. Сен дүниеге келгенсің, мен едім балам қуддим алған. Берің батам мен енді, Алла ұңғарсын жолыңды. Ермегім деп жүрдім, Өлгенімше мен-деді. Барасың жолға сен-деді. Шаман келсе тез келші, кетпесем өлім мен-деді. Атқа бір мініп алған соң, қайырлар мау ер жігіт. Жолың болсын қарағым, Рүстем дастан ер еді. Алланың шеруаршыдан ғұмардайын шәһит жар. Тарихқа жәрдем бер деді. Жетті-де қайғы қырық жылтен. Перзентімді-ау тапсырдым жақсыларға мен-деді. Құрулықтан пайда жоқ, айда ойда сен-деді. Айдасыз ер тез өлер деген барды қашаннан. Талай жауға мен бардым. Жапанда жалғыз мен өзім. Қызылбаспенен қалмақтан, ындыспен барып ел алдым. Шаман келсе қарағым, дұшпаныңа көп тұрма. Жауға айтып жолығып, Ер жігітке алыс ер. Атқа мін сау жақынды, Жақынмын деп айтса. Жақын көрме капірді, Кез келген жер тау болар. Жақын көрме капірді, кез келген жер тау болар. Қалмақ пен ындыс жау болар. Бұрын соңды жеріңді, тыңда менің кебімді. Шаман кел сау перзентім, жауға берме еліңді. Қалмақ деген қаты жау. Жіберме оған кегіңді. Асаның артық ер деді. Тапсырдым аққал мен деді. Тапсырдым аққа мен деді. Саламат болу сен деді. Әй. Азық түлік қолға алып, жүріп еді-ай қозғалып. Жүргенде жердің арасы-ай төрт айлық жол деп Ойлады-ай. Осы кен деп шамасы-ай. Сол кеткеннен көлдірді. Қисапсыз жолда мұл жүрді. Таудан да тауға асады жазықсыз аяқ. Таудан да тауға асады-ай. Жазыққа аяқ басады-оу. Ұрғұл-ұрғұл құмдарға. Жаһан жоқ сөзін тыңдарға. Сол шамасын білмейді қатты жүріп. Ішіңдарға тауды да зұрлай зақалап барасың көр дау Бара алып. Төрт айға гөне толғанда қалмақтың көр дау қарасын. Атаның сөзін ойлады-ай. Білейін деп сол заудың астыда көп тау шамасын. Әй, бар мекен әскер онда десін. Әй, бар мекен онда әскер деп. Қалай екен қаласы? Білейін деп ойлады. Ұл қалмақтың шамасын. Мықтыда салған қаласын. Жабылып жатқан бұл көрді-оу. Қалмақтың баққан түйесін. Түйенің келді-оу ішіне. Баққанда малдың қасына. Нар маяменен нар екен. Ішінде бір шал бар екен. Шалға таман келеді. Келіп те сәлем береді. Әй, жасың үлкен бабасың. Біз бір жүрген жолаушы-оу. Сізге де келдім қыдырып. Тұра қалдым кідіріп. Сіздің қайда ел деді. Ел көрмеген пақырымыз. Таңырып жүрген біз деді. Менің дұқты азығым. Ашып тұр менің қарным. Жақын жерде ел бар ма? Ашарқа беретін осы жердің. Өй, мал бар ма? Сонда шаның Сөйдеді-ай. Жақындау жерде-ей ел де жоқ. Қашығырақ ел деді. Елге барсаң тоясың. Сұрағанды қоясың. Біз қалмақ деген ел деді. Бергіге дау қаламыз. Салынған мықты қашаннан. Мекен деп жатқан келедік. Біздер түгел бұрыннан. Алам жөніңді сен айтшы. Шедеде жатсың қай жақтан? Емессің қалмақ сен деді. Жеріміз қажазық дөң деді. Араласып сен бар ма біздің елге бейшара? Аралап барсаң елдерді. Кімсің деп сені қыстайды. Жібермейді ұстайды. Ұстаға сән байлайды. Әй, кете алмай сорың қайнайды. Әй. Алтыда қатар ор қазған-ау. Қарғып та жыл хәй өтпестей. Ішінде оның тұр айған. Түскен шығып кетпейді. Арағын қойдау жебеді. Қозғалмастай бекітіп. Жебесін қойды шеге деп. Қаласы биік орлаған. Төңіргін сүйдіп зорлаған. Ор биық қалыңды. Осындай қайрат жасаған-әй. Ханымыз мықты залымды. Дарбазасы темірдей. Күні түні-ау бағулы. Күннің көзі батқасын. Бекітіп есік жабылды. Ханнан бұйырық бұл болса. Күннің көзі шыққасын. Есікті ашып қояды. Жас баласың сен деді. Ішінде көп-ішінде көп әскері. Бір мың кісі қол деді. Бағулы тұрған әскері. Бағулы тұрған әскерің-әй. Онан көп емес сол дедің-әй. Күл сәскеге толған дау. Өзі де шығай басына. Бір кісі ертіп қасына. Караулға шығады. Тілімді алсаң жас бала. Сен бармағын қалаға. Қарным ашты менің деп. Қалма бәлем Жалаға. Кара бауыр қалмағым. Түстерсің сен бармағын. Тілеуші емес сен деді. Талайды көрдім мен деді. Қорқып тұрмын бір түрдің-әй. Тұрың деп астау сен дедің-әй. Бау, шаң қосылай сөйдеді. Шал қосалай сөйледі. Тама сонда айтады Бұрын туған қарасам. Ата сіздің түріңіз Жақсы, мен жаман көп көрдім. Олай деп айтпа сөзіңіз. Бекеткен болса беліңіз Шамалы жерде бар болса, Хабарлаңыз елден. Ай менің ұғайлы ел деген. Ау менің ұғайлы деген елде Іздегенім сұрасаң Қалмақ деген ел еді. Тұрдым сұрап еліңді тыңдамаймын айтқан кебіңді. Егер жалған сөйлесең, Өлтіремін көзіңді. Қарас айтқан секілді Көремін сіздің сөзіңді. Осы арада ол жүремін нарыға міндей желіп, Келіңіз хабар беріп. Бес күннен кейін бұл қалса, мен барамын қалаға. Іздеген жерге жеткесін. Қалаға бармай не етемін? Жолықпай қалай кетемін? Бұл қалмақ тау көрермін. Ау бұл қалмақты көрермін. Ай шамамда келсең ай қаласың ай. Ау өлмеймін десең бейшара Тез еліңе хабар сал. Сөйтіп өзі жөнеледі. Жағалап сонан кетеді. Бір жағында дария ағып жатқан су бар, Мұнан халың бар. Жазықта дөңгелек қарасаң, қиық құлан аң бар. Ол жазықта қарасай тау төкеменен аң Бар, сексеуіл, жыңғылы nu бар. Батыр шығып кеткесін шалың нарыға мінеді. Бір түрлі ақыл біледі. Елге хабар беруге нарыға мініп жүреді. Жетіп зорлы жөнелді. Бір күн, бір түн бұл жетіп қаласына келеді. Сәскеге күні толады. Жеткен шағы болады. Жабылып тұрған есігін күн шыққасын ашады. Ішке кіріп алады. Хан ордасына келеді. Келе сонда сөйлейді. Жібермейді хандарға сыртта тұрған әскері. Кейін тұр қырғыр сен дейді. Жібермейміз біз дейді. Түйесінде отырып, сонда шалың сөйлейді. Бағып едім түйе мал түйеден келген мен бір шал Жасым жетіп меңдеген келдім, жаным өлмеген Жайдап мініп мынау нар түйе өлмеген жаным бар жас Қана келді бір ала астында қатқан аты бар, Қолында қару-саты бар. Барам деді қалмаққа көрем деді қаласын. Білмеймін дейді шамасын өзін ұғай баласы хабар бер Елге сен деді. Келдім іздеп мен деді. Естігесін бұл сөзді ханға келдім хабарға құлағына Саларға. Рұқсат етсеңіз, деді, барармын едім ханға мен. Сонда рұқсат береді есікте тұрған қарауыл Бара бір депте хандарға артық туған жандарға. Сонда шалың кіреді. Хан алдына келеді. Келе сөйлеп береді. Асыл туған сұлтаным, байлауда бар ма тұлпарың? Түйе бағып жүргенде қасыма келді бір бала. Өзі қызық тамаша. Бес күннен соң барамын, іркілмейді деді қалаға. И болады секілді біздің жиған қараға. Өтірік емес бұл сөзім жадыңызға алыңыз деді Де шал ғой жөнелді. Қаныңыз сонда сасады. Түсе кетіп қашады қасына әскер жинады. Отырып кеңес құрады. Келер деген жоқ едім. Қаңғырған ноғай баласын. Ерлерім мұнда келіңіз. Қаңғырып келген ноғайдың кесіп басын алыңыз. Елге хабар салыңыз. Жинап әскер алыңыз. Түйеші шалға барыңыз. Содан сұрап алыңыз. Кідірмей соған барыңыз. Жалғыз жүрген жан болса, басын кесіп алыңыз. Алмай жиналың қару-жарақ асынып, Аттанып жауға шығады. Таудың шықса басына шаң қарасын көреді. Шыққан екен батыр да жазық жердің даласы. Ең майданда көруге бұл қалмақтың шамасы. Тау майданда ұрыссам атқа қорлық етер деп, Егер қорқып ол кетсе сай салаға жасырынып, Ұстатпай қорғыр кетеді. Көрейін деп те ойлады. Жердің жазық даласын көрейін деп ойлады ау жердің Жазық даласын. Ең майданда көрінді бір адамның қарасы Жалғыз қара көргесін заңғар қалмай қуанды. Шабуылды салады. Бірінен бірі бұзып, жалғыздап кетіп барады. Қалмақ қатты шапқасын жазыққа қарай шегінді. Қашқан екен Ноғайды жеткізген екен Құдай деп атқа Қамшы басады. Жеткізген екен Құдай деп атқа қамшы Басады. Мен бұрын ұстап алам деп бірінен бірі асады. Майданға шығып алғасын Қайырылып батыр тұрады. Ат құйрығын көреді. Жау келгенін көреді. Жалғыздаған қалмақты. Алды жетіп келеді. Келе ақыра береді. Қаңғырған Ноғай сен деді. Атыңды бізге бер деді. Адыр та бұдыр жоқ деді. Өлесің Ноғай сен деді. Осылай деп қалмақтан ақыра келіп сөйледі. Сонда батыр сөйлейді. Сөйлегенде не дейді? Атаңа нәлет қалмағым тимеді. Солай салмағың жеңіл демес Бармағым. Ат беретін мен емес. Алуға келдім қалаңды. Көруге келдім шамаңды. Танырсың енді балаңды. Аттың басын бұрады. Айнала қарап тұрады. Жасыған байтын қалмақтың келсе де жалғыз шабырып, Айтса да сөзді ақырып айтқан сөзі қатты Деп, Қалмақтың жүзі батты деп, үлгеріп келген Жалғызға қарсы шапты қанат деп, Аяқты барды бұл ат деп, найзаны алды Үйіріп, тоқталмайды Кідіріп. Әуелі келген жалғызды аспанда аққан жұлдыздай Ақсұңғыны алады. Дәмең болса келсеңші. Батыр қарсы барады. Іркілмей ұлда қалаға батыр барып қалады. Салып қалды найзасын. Қалмақты тапты пайдасын. Жұтқын шақтан бұл салды. Қақалып қалмақ бұл қалды. Басқа жерге салмады. Жұтқын шақтан салғасын өтпей найза қалмады. Қалмақ жаман қақалды. Өлімге жақын тақалды. Жасты үлкен немекен Үйінде отыр үлкендер екен. Батыр сонда шындады. Алдыңғы келген жалғызды жақсы қылып сыйлады. Кейінгі қалмақ қашады. Ханға хабар берерге. Ноғайдың көрдік баласын қолында барды найзасы. Қой екен оның айласы. Мұны естіп ханыңыз тағы да әскер жинады. Мың кісі бар шамасы. Енді қайрат етіңіз, жауға барып жетіңіз, Өлтіріп оны келіңіз Деп әскерін жіберді. Өлтіріп оны келіңіз деп Әскерін Жіберді. Таманың мінген қарады Аспанға Қарғып ойнады. Жан жағына батыр қарады. Етемін деп үлкен той. Қай жағынан барам деп тұрып қалды ойлады. Қалмаққа жақын барады. Іркілмей қарап тұрады. Сонда қалмақ сөйлейді. Сөйле-е-егенде не деді? Жолда сіз жүрген дарасың, жылқының мінген қарасын, Кез келіп көпте әскерге, қалай өлмей қаласың? Сөйлегеннен пайда жоқ. Құр міңіңмен тағылды-бей әскерде қалы Жақында. Жасы жеткен мен бабаң. Қой емес келген бұл Адам. Келе ме маған бұл жамаң? Алмасдан барды қылышым. Тарылды енді Ноғайдың маған келген тынысы. Сен бір жүрген ноғайға-ей келдің бе байғұс Қолайға. Жері бір жазық Даласың. Құтылып қалай Қаласың? Жақындап тұрған бұл әскер қылышпен барды Найзасын. Бәрінің қару алғаны, Бәрінің қару алған-ей бір Ноғайдың Ауқайдасы-ей. Алмас кеспей қоя ма-а-а Мынау Жатқан залым жер. Төгілген қанға тоя ма самсаған мынау көп әскер. Бір Ноғайды қоя ма? Сонда бала сөйлейді. Ноғайдың деген мен деді. Сонда бала сөйлейді. Ноғайдың деген мен деді. Сонда Бала сөйлейді. Сонда Бала сөйлейді. Ноғай деген мен деді. Қыр етпеймін мақтанба, шамалы болар қайратық. Қыбырлаған жан көрдім, сенден еше шал көрдім. Көк жебені қолға алсам, жоғаласың қалмақ сен. Кел берер ек тебініп, енді қашпаш шегініп. Бастарың қалар домалап, қандарың қалар төгіліп. Батырдың аты кідіріп, басқа жерде тұрмады. Атқан оқтай зырылдап, жасың жеткен шалсың деп, Бұлға қылыш қалшы деп, шу дегенде қол салды. Ол қалмаққа найзасын қалмақтың болды пайдасы. Аз емес еді айласы. Қанса да қанға тоймады қылышыменен найзасы. Қорамсаға қол салды, қозы жаурын оқ алды. Жұмсады батыр болатты, қарамады көбіне. Тоқталмады қалмақтың жасаған айлай ебіне. Біреу емес, бірнеше адамнан оқ өтеді. Суырып алып қылышын қалмақтың алды басын-ай. Келген қырғын тоқтатпай, олардың жасын қысқартай. Қалмаққа түсті жазындай бір күн, Бір түн соғысты. Қалмақтың қатты тоғысы күн ортасы болғанда шегініп Қалмақ тарады. Ай қараңғы, күн бұлт алдарына қытырап, Қалмақтар қашып барады. Ағарып атқан таң болды. Таң бұзарып атқанда жердің жүзі көрінбейді. Белгіләп бақ шаң болды. Көп әскерді жіберді. Тағы да әскер жиям деп үйге де қалған хан Ғой. Бұқарасы қаптады. Екі мың әскер жинады. Жалғыздап қашқан қалмақтың қарасын Ноғай қоймады. Астындағы тұлпары қашқанда қуып жетеді. Ушқанда құстай болмады. Ұшқан құстай бола ма-а-а Ұшпа-а-а Биік тау келсе басынан ырғып асқандай, Түбі терең сай келсе, онан да қарғып асқандай. Енді ханның сасады түзі кешіп қашады. Көп емес еді Ақылы-ей ханға да жауап айтады-ей. Сол күн бері қатын ал, Отыр ма? Ханым сен деді, бар темірді ки деді. Темірден қару өте ме? Бір адамның баласы үш мың әскер әскерге жалғыз Қайрат жете ме? Сіздің мінген боршы бар аяғы төртеу жете ме? Сонда ханың қарады. Сол бір сөзге мақтанып-ей атқа да мініп Алады-ей. Сол бірдей сөзге мақтанып-ей атқа да мініп Алады-ей. Темірден киім киді. Ол көптен қойымменен темірді мініп алғасын шұбарды. Қаладан тұрған әскердің бәрін айдап шығады. Тұр екен қашып қорғалап қаншыққасын ақырып, Бәрі де жүрді жапырап. Екі мың кісі артынан бір мың Кісі әскермен бұ да қуып Жетеді. Жақындап жетіп келгезін Кәдірі Әскер сен деді барайын оған мен деді маған ешкім Тең болмас қалмақ қорқып жүрсіз-ау. Қан бір кетті шұбар мен ақырысам Ноғайдың Қорқып та жанау шығар дейді. Қаңғырған жалғыз сен деді. Дәмең болса кел деді. Астана жұртты билеген патша едім мен деді. Болатын бет менімен болатын бет менімен Осыдан Ноғай тең деді. Сонда батыр сөйлейді. Жас қанатым мен едім. Сұрама байтақ елімді тыңда менің кебімді. Мен Ноғай деген ел едім. Мен Ноғай деген ел едім. Елден де шыққан ер едім. Асыл туған төрем. Азулы Туған бөрем. Ындыс менен қалмақты талқандармын киедім. Іздеп сені мен келдім. Заңғар қалмақ қалаңды жібересің сен өзің бөлелеп Бөлек-бөлек адамды жібересің өзің Бөлекте бөлек адамды. Әлі білмей жүрмісің Қалмақ. Қойғыз шамаңды билеген қалмақ сен едің. Сен баяғыдан ермедің. Тұрамыз былай сөз сөйлеп. Қуларсың артық ер еді. Қапыда қалмақ хабарла қайратың болса тең деді. Астана мінген қара ты шабайын деп тау Жөнеді. Үшу деп атқа мініп Жалмауызды Емін де. Суырып алып алмас деп шапсам кеспей қалмас Деп ақ алмасты қол қалды. Қарсылас тау екеуі біріне бірі Алмас пе? Батыр киген дулыға Үстінде Барды шарайына. Екі темір қос қаба тежеуінен өтпеді. Етіне ешбір жетпеді. Алдында тұрған қалмақты бір таяқтай көрмеді. Басы түсіп думалап қан жығылады ол Думалап. Қалмақ шапты қамалып Қалып жатыр Бастары. Бұл қалмақтың жұмалап қан жығылып қалғасын Дауысы күндей күркіреп, қалмақтары қашты дүркіреп. Қалмаққа алмас ермеді. Шеніне қалмақ келмеді. Жасқанатын ермеді. Төбесі шоқты қалмақтың талай кетті Тереңге. Үйдектері тоқтады. Талайы оның Қорықты арылмайтын тұманға қалмақ қалғы жолықты. Ағарып аты атқанша қалаға қашты қалғаны. Артынан қуып жетеді. Оны да шауып қарады. Қалмақтың қалды қаласы. Шығырды. Қатын баласы айдағасын көп халық болар мекен шамасы. Жері қашық сол еді. Айдаған қалмақ көр еді. Тұрлығының мәнісі саны жоқ байтақ төбеді. Айдағасын жер алыс қалмаққа бұл дау бір Шабыс. Батыр жүрді жағалап аққошан мен қанжыға. Ноғайлының елі де, елдің шеті жерде. Ел шетіне келгесін Ноғайға хабар салады. Алыңыз деп олжаны жан-жаққа батыр қарады. Асыл туған ереде артық туған төреді. Қызықпасын олжаға Ноғайға бөліп береді. Алдынан шықты анасы. Келгесін елге баласы. Алдынан келді атасы. Келген соң жалғыз баласы мерекелеп той қылды. Тама батырдың соғысып қалмақтанған жері осы болды.