Саурық батыр

Ал тарт домбыра ұн саусақ. Тарт домбыра ұн саусақ. Желпініп күйді тербетіп. Алпыс екі тамырдан айнала шау бүрлетіп. Тау суындай арқырап шықсын өлең көлдетіп. Ақын өлең айтар ма? Желпіндірмей желдетіп. Устазым Жамбыл атамның бұлбұлы сөзге алығы. Мезгілімен сайраған бұлбұлдың жыры анығы. Жамбыл жырын жырласа сүйсін деді халығы. Суда түгіт болмайды түзу шапқан арығы. Бидай, арпа сұлымен көгереді дәті тарыны. Арнадан тегіс жайылып болған соң жау енді қанауы. Арналы ұллақ, кең жайлау. Заманым таңның жарығы. Жамбыл айтқан ақылды бұл күнге адам қарағы. Бақытты деді елдері, бақшалы деді жерлері. Ал алтынды қолмен уыстап елдің жанды еңбегі. Батырларды жырлаған жырламайтын ермеді. Еш дәуірді мен көрдім. Бұл заманмен тең беді. Қанша батыр болса да жауын жеңсе дендетіп. Ел қорғаны болмаса дұшпаны найза қолға алса жылау да Болар кем кетік. Кемдік емей немене аузыңнан сөзі кеткен соң қас Батыры мың болар. Жау жағаға жеткен соң найзасы түсіп қолыңнан. Ұрғазылып жолыңнан мардай болып шөккен соң жылау Емей немене. Жалпақ жатқан даланы өртеп шалып кеткен соң зар Заман деп ат қойған. Адамдарды тарығып ақ найзасын қан болып, Елдің ері сабылып. Анау бір өткен заманда белшеден қанға малынып. Әділетсіз қамбасты Бұқараның күні жоқ. Шашылмаса жалыны берен мылтық қолға алып. Әбжыланды толғанып, патша әскері ағылып. Еділ, Жайық, Оралды, Арқа менен Алтайды Арал атып Атты жолда сабылып. Ай орта жүз бен кіші жүз қызылып қанға боялды. Қапалға тоқтап, мекен деп Ұлы жүзге қол салды. Қару-жарақ қаттанды. Қайғы басып қарттарды. Қабынып келген жауына ел батыры аттанды. Ұлы жүздің мекені Алатаудың төрі ді. Алабы шалқар басығар, жемісі көп жер еді. Өз адамын жіберіп қарғылып патша Николай. Осыларды көреді. Шапырашты Дулатпен мекен еткен жер еді. Әтеке мен Сарбақыз қырғыз деген ел еді. Ыстықкөл мен Шу деген Олардың үлкен келеді. Жердің атын айтайын. Талшоқысы Талғардың ең биігі Зәңғардың Алматы деген Жерінің. Миырап үріп жайылған арқар марал аңдары. Қарағай мен қайыңы. Жер шарында жұп-жұмыр көрсең ондай алманы. Тобылғы ырғай дуалы tereгіменен талдары. Онда ара ұялап ағытып жатқан балдары. Оған таяу тағы бар қарағайлы Кәскелең. Шыңғыс алған мен қарғалы ел деген өзен бар. Ақ балығы ойнаған аққан суын қарасаң бұрқ-бұрқ етіп Қайнаған. Өтегі мен Қазыбе, Қызылғұм мен Айдәрке Қалың елдер жайлаған. Жер байлығын осындай егін салып шаруа төрт түрлік Мал айдаған. Қара қия майтөбе ұзын ағаш таулары ақ бұлағы Қайнаған. Суықтөбе, Балажан басында бұлт орнаған. Тозыбасы, Қордай бар ебінің желі саулаған. Кіші кебін, шоңгебін тасыған суы арнадан. Осы жердің елдерін қырым мен деп елдерін. Еліп алқаш Ертісті аламын деп көлдерін. Салдаттарын қурасып жіберді патша Мерейгенің. Алтын күміс қорғасын пайдалы бақ кендерін. Ерентал ояз бастаған Алтын-Емел тауына көрді жаудың Келгенін. Ай найманнан шыққан Артық бары хабарлады ерлерін. Ерентал келсе ел шапты жібермейтіні көргенін. Артық сасып Саурыққа қоса ат барып. Екі адам жіберді бас қосып ер денін. Жау шапты келіп елімді сен деді Саурық сенгенім. Найманның сонда қонысы Алтын-Емел белінде. Бейғам жатқан ел еді жау басып келді жеріне. Арынын ашып айдаһар Алатаудың төріне. Шапқыншы екі адамы Саурыққа жетіп сабалап жылай Берді. Келді де Ерентал ояз ел шапты көз жастың Сол көлдігі. Алматының сағасын шапырашты мекен деп. Садағын тартып жайғылып күндік жерге жетер деп. Саурықтың қолы үш мыңдай жолтырады жауға төтелдеп. Ер басына қос ат барып жолға түсті ертелеп. Іленің суы қанды су жылжып ағып бұрқылдап күлмен Қағып. Ере келіп әскер келді сосынып. Ертпек болып ентелеп саурық бастап әскерді қалта Жүзген төтеліп жүздіріп судан шұбалып өрте шықты Тобымен. Қос аттарын жетелеп іленің түпсіз суының бетінде Әскер балықтай қалқып кетіп барады. Сауыт-сайман құралын артып кетіп барады. Аттың басы қалтылдап, орғаяндай бұлтылдап шалқып Кетіп барады. Суда балық көрінсе, садақпенен ойын қып тартып кетіп Барады. Өлеңдерін гүл етіп сырнай ернеп бара ба Тартып кетіп барады. Ара күндік жол жүріп алтын әмел балына Шұбалып жатқан боз дөңге қырқа қырқа керене қамыптап Жатқан Ерентал найманның келді жеріне. Алыстан саурық келгенше шуып алған найманды талауға Салып, адамын көрсеткен үлкен ойранды. Екі өзге жас толып, бес жүз жылға бас болып Құртты деп ау айламды алдыңнан шықты саурықтың. Ай артық келіп арыз қып көріндеп қашан пайдаңды. Он мыңнан асқан қолы бар Еренталдай жау келді елер Емес найзаңды. Зеңбірек күріс күмпілдеп, тауды жарды дүрсілдеп, Бір ақ алып аяғын басады екен бүлкілдеп. Қарап тұрсаң жүрісін дариядай кілкілдеп, Мойнына шапан ораған, найзалы мылтық қолында Жолбарыстай қараған. Мұндай жауды көргем жоқ туғалы дейді анадан тұтқын Болып қыз-қатын жау қолында жылаған. Саурық жүріп жер бұлжап, Саурық жүріп жер бұлжап, биіктің шықты басында жер Мөлшерін көрсетіп, артық етіп қасында Жау қарасын көрсетіп деп сұрады осы ма. Әскерін жиырып ер саурық дейді жаудан шошыма Дем алып бүгін жаталық тынықтасын аттар осында Бас аяғын дұрыстап жабдықтарды қамдаған. Көлемі мол жау екен қапыда болып қалмаған. Саурық болып жырласам Басар жауды әруағым. Дүздүзден бөлді адам деп қалмақ дейді жан-жағым. Күн бата жау аттанып шапты дейді берін қалмаған. Бастығына кездессең оны өлтіріп салмағын. Айта тұғын сөзім бар ішімде кетті арманым деп Сөйледі көгінне. Қатын мен бала ата болмасын дейді жан-жалың. Еренталды ұстасаң алып кел маған ұлығын. Патшасына жіберіп жасаймын деді ырымын. Ер қарасай ата әруағым шапырашты ұрып ма. А күн түбі атты аттанды болмайды деп тұрып. Қоғалыны жағалап Айнала қоршап солдатты. Күшкі атын шамалап Жауға тиді ел жата. Ақ найзасын сағалап Қарасайлап ұрандап, Қарасайлап ұрандап Атқа да қамшы сабалап. Оларда мылтық түтетті. Доқпазайдан жор ғылып Араласты қалың қол. Тұра алмады қорқып, Найза қылыш салысты. Қызылда қаны сорғалып Ат таба алмады солдаттар байлап қойған аттарын. Қарамады бұрылып Көрді жауының шапқанын. Қиялап кесті қылышпен Доп-бай қылып бастарын. Атты жаяу сайменен көрді жауының қашқанын. Қалың қолды аралап Жан-жаққа қылыш сабалап. Өліктен жер көрінбей Бастар жатса домалап. Қой тұрыдан аққан тер Шашасынан сорғалып. Ай Еренталды ұстады тірідей қолға өлтірмей. Сөйлеуге тілі келмеді жылай берді селкілдей. Құлағын кесіп қан түйтіп Тұрған бойын сымпитып. Басына қаза келтірмей, Басына қаза келтірмей. Ай, ай Патшаңызға сәлем де. Тиісті бізге жөн жүрмей. Қайтып алсын түрісін Арамызға ендірмей. Қатын мен баланы білемісің таладың. Жесірменен жетімді көгін деп қойша санадың. Жерден үміт қылсаңыз патшалықты жойдағы. Сонан соң сөйлеп қарағын Ерентал кеше сен қырған Бейғам мұңын еледі сол кегімді аламын. Патшаға барып айтпасаң, мен өзім де барамын. Басына ойран саламын. Өзің келіп тиістің бекерге неге қаламын? Сен бір шаққан бидай шалқындай шауып ұрамын. Патшаның өзі келсін деп. Әй шапырашты Дулат боп жолымда тосып тұрамын. Мен қашкенің баласы Ерқарасай ұраным. Алатаудың жерінде Алматы деген төрінде мекен етіп Тұрамын. Бар деп жолға салады. Тартып алып құралын. Еремтал жолмен жөнеді. Бүкіл бүкіл желеді қапалға барып албыра патшаға Хабар береді. Алатаудың төрінде Жер байлығы көп еді. Николай патша сен үшін. Өй тамаша бай жер үшін. Біздің де әскер көп еді. Шапырашты Саурық бар. Алматының тауына Тосамын сені деп еді. Көмекке әскер бергін деп айтып жазды Дегенді Николай патша мүнистіп Он бес мың солдат жіберді. Қалпаков деген генерал Солдаттың келген бастығы патшаның досы ғой. Оледі. Әй. Қапалдан шығып жол тартты. Азғана емес, мол тартты. Зеңбірегін сүретіп, оқтарын атқарды. Алатауға төтелеп лек лек ла солдатты жолдады. Әй, елінің басын айналып, Алматыға кеп жатты. Саурық батыр ол кезде қара қыста қастеке шабарманды Мінгізген Көкаламенен мүскөке мол жігітпенен нұрым бет шабарын Аңай сол жерде көмейгіне шақырды. Қазақта батырым бол еді. Дулаттан шыққан байзит бес мыңдай оның қолы еді. Онымен бірге сыздық бар Кене ханның ұлы еді. Қалпаковтай генерал Алматыға келді деп тез келуін Тіледі. Елінің бойы ақтоғай, қалың орман қаптағай. Сол жерде жатқан кезінде шабармандар келеді. Садақтарын жондырып, атына ерін қондырып, Аттанып жауға жөнеді. Қарғалының тауында Саурыққа бұлар кеп еді. Үш мың қолменен Саурықта ай атқа мінген кез еді. Қонақ арасы көбейіп, Саурықтың толды кемері. Ауыр жүкпен қарттарды қарғалыда қалдырып, Азық-түлік тамағын Қосатыны таңдырып үш батыр қолды үш бөлді. Әй ұран айтып жар ғылып, шұбалап жолға түседі. Қара жерді жардырып, күн түбінен ауғанда ұзын жолды Шаң қылып, жарым түн мезгіл болғанда Қалпаковпенен Ай қасты. Өзім бойым қан қылып, Алматының сағасы Онда орман тағасы, Онда тоғай орманы. Арсландай ақынсып Таудың да басы жаңғырып, қараға садақ тарсып, Әй тарсылдап мылтық атысып, қор құрған жері адамның Ауыр халіге батысып, ұрса алмады бүлтіні араласып Қатысып. Әй Алматының суының жағасында Қалпаков Бұғып тасқа жатсып, тау сақалап ер Саурық әскерлерін Түнітті. Біл әлмадай жолдарын қалың тоғай түнекті. Таңғы жағына аттанып, солдаттарға теміс сақ болғын Деп күзетті. Аспанда жұлдыз балбырап, ағаштан да беткейден қызыл Алма салбырап, түн құсарын желменен су сарын Салдырап, қол жуя алмай олқұрды секіреді Арғымағай. Әй, Түніменен жатты екі қол екі жақтан Бағысып. Анық бұл жоқ қарасын. Көре алған жоқ танысып. Таң шолпаны туғанда Атқа мінген барлығы. Хатанап хабар алысып, Қалпаков атты зеңбірек Садағын Саурық тартысып, Мәйсейіф сыздық Саурықпен Ақылдасты бас қосып. Ә бөл елі қолды шаққа үшеуіміз басталық. Көптігінен солдаттың Бекірді қуып саспалық. Бекені қорқып сасқалақ. Сауры шығып тау жаққа. Байсейіт тастақ жақталып. Сыздық кетті төменге. Өз міндетін атқарып. Ағаштан адам көрінбей. Байқамайды топ танып. Байсейіт жатты атысып. Жауға да қарсы қас қарып. Ә күн төбеге жеткенде. Атысты қойып екі жақ. Ғап қойды аттанып. Алматының сағасы. Ажағайдай жарқылдап. Тебінгіден тер шығып. Үзеңгісі сартылдап. Ну ағаштың ішінде. Ақнай засау жалтылдап. Аққан қаны өліктің. Саз балшықтай былшылдап. Қойға кірген бүрдей. Үш батыр жүр алқындап. Күн батар мезгіл болғанда. Екі жаққа екі әскер. Бөлінеді қарқындап. Таудың шығып алқымын. Демін алды салқындап. Қалпаккөптай солдатты. Түн болған соң тұрмады. Біреу ілініп қал тылдап. Деді жау бүгін дендетті. Солдаттар қорқып еңірепті. Ә екі жақта тілдесіп. Бір-біріне келмепті. Түнімен шұбап қалпаккөп. Түргенді өрлеп асыға. Бетін бұрып ол кетті. Төрт бес мыңдай қалғаны. Өлмей тірі қол кетті. Саурықтың қол сегіз мың. Алты мыңдай ол қалған. Үрістемдей келіп етті. Таң атқан соң артынан. Саурық қуып бұл кетті. Қуғанменен жетпеді. Қол емес теңей. Дүрмек тең ай. Әй Қайтып келіп үш батыр. Ақылдасты бірігіп. Туғайлы жерде кездесіп. Әй жау қашты деді дүрлігіп. Қайта айналып соғады. Кеткенменен сырлығып. Тағы да оған қосылып. Келер қайта тымағы. Құралы мол жау екен. Әй соған сеніп ұрынып. Не жеңіліп, не жеңіп. Не жеңіліп, не жеңіп. Тыныштыққа кірерміз. Қалмасақ тегіз қырылып. Қараңгүрде сыпатай. Батыр бектен біреді. Байзақ батыр қайтпайтын. Артықша туған ұл еді. Төрт Дулаттан тараған. Сол күнгі шыққан күн еді. Ошақтың үш бұтындай. Бұл Дулаттың тірегі. Екі адам бұған шаптырды. Қосат беріп астына. Жеті күндік азығын. Бекем қылып арттырды. Біреуге хат жаздырып. Бар жағдайын айттырды. Бұдан былай қырғыз бар. Бір құлақ судың бойында. Патшаға қарсы шығады деп. Дос түтіні ойында. Жантай беке хат жазды. Саурық деген ат жазды. Сұр жолан кірді қойныма. Қазақ қырғыз еледі. Осыдан келмей қалсаңа. Шашылған қанның ызасы. Деді сенің мойныңа. Коқанның білгеш ұлығы. Құдияр деген хан еді. Зекет қошыр жиятын. Сол күнгі соның заң еді. Сол күнгі соның заң еді. Білтелі қара мылтығы. Әскерінде бар еді. Қопаң-қопаң желісіп. Жантай менен келісіп. Тоқпақтан орын ап еді. Әскерінің бастығы. Қанағатша дер еді. Жантаймен бірге келсін де. Оған да сәлем береді. Өз ту жатқан кезінде. Қалпаккөптай генерал. Қайтұр алып кебеді. Он бес мыңдай солдатпен. Қолда да мыртық біріне. Алматыдан бері өтіп. Ұзын ағашқа келеді. Саурыққа келіп сөз салды. Бұхара болып қарайсың. Ақ патшаға дер еді. Алатаудың қалқаз. Шапырашты Дулаттан. Өтей жүріп көбеді. Өзім өліп қалармын, Қараймын саған демеді. Сәлемін естіп Саурықтың Шақырған батыр келеді. Қанағатша Жантаймен қол тартып келді қастекке. Ай жолдан түмен әскері. Жасырын тікті төсекке. Сыпатай менен Батырбек Жат тегеліп бір шетке. Сойыз берді ер Саурық. Мейманына құрметке қарамаймыз патшаға. Қырылып бүгін өлсек те өлгенменен тең дағы. Алым салық берсек те. Соғыс баққа дайын боп аттан ұсты қалың топ. Саурық менен Бейсеі сасық сайды жағалап. Айтпас батыр жалыншуқ. Екі арасы бір қырқа. Қарғылыда Қалпақкөп. Майданға шықты екі жақ. Бір-бірініне қорққан жоқ. Әй, Бес шақырым арасы Сазға шыққан шілік пен орман тоғай ағашы. Жотаға шыққан адамның көрініп тұрды қарасы. Зеңбірек атып солдаттары бүрсілдеп жатты толғасы. Құтылғандар көп болды зеңбіректің оғынан. Саурық садақ тартады шыға шауып тобынан. Бейсеі тартып бір жақтан. Желі тұрып оңынан. Қалпақкөптің әскерін Кентеп тұр орнынан. Қалпақкөппенен сөйлесіп, бөлініп шығып тобынаны. Қанағатша Сыпатай олар тайды жолынан. Әй, уәде беріп Жантайға Шеңбер емдейді қолынаны. Төрт батырдың көп қолын Қалпақкөп етті сорынан. Қалпақкөп кетті соңынан. Бейсеітпенен ер Саурық Кеткенін көрді Сыпатай. Қанағатша Батырбек Елдігі жоқ ақымақ уәдесіз қапыл деп үш күн үш Түн атты Араласпады жақын деп. Сыздыққа хабар береді Бейғам болып жатыр деп. Жеті күн ұрыс тоқтатып, Әй, дем алалы батыр деп екі жақта сөйлесіп қорытты Соған ақыл кеп. Әскерін алып асады. Құтырғанның бойына. Самсы жаққа жақын кеп. Дем алып жатқан кезінде талма түстің шағында. Самсының шығыс жағында Араласты жылқыға қыр келуде қатын кеп. Қатын десе жау екені. Қырғы Жантай жіберген ақ найзалы бәреде. Қабақтары түнігірген жылқыны тиіп айдады. Самалы жауды үзілген өстім малы алды деп. Өстім малды алды деп. Желін қиып салды деп. Қатын бала күңіренгені қой тұрсын алдырды. Әй, жерінен атқа шіберген. Көре тұрып мал берер. Өлмейді тірі бұл жерден. Өлмейді тіре бұл жерден деп атқа міне жөнелді. Саурық жалғыз елерген. Әй. Әйел сонда сөйледі. Асықпа батыр сабыр қыл. Жетерсің қиып безеңнен. Жетерсің қиып кезеңнен. Күтініп келген жау екен. Садағым жауға безеңген. Сауытыңды ки деді. Сүймелігін барлығын сақтан деді біз ерден. Оған Саурық қарамай қой түріменен жөнелді. Тастап кетіп барады қырқаменен өзенді. Жайды қатпен сауытсыз ауқай найза кезеңді. Жау қарасын көргенше ерні шөлдеп кезерді. Ерні шөлдеп кезерді. Жантайдың қолы бөрлеген. Қара қыстақ өзенді. Қос мойнаққа жеткенде артынан қуып Саурық ер ай Қасым жауға Кезеңді. Әй. Ай артынан қуып Саурық ер ай қасым жауға кез Келді. Он шақты сыз жылқы айдап, Ілгері қарай жөнелді. Қалғандары жол тосып, Топмен алды кезеңді. Найзаларын салысты. Ат үстінен алысты. Ақылдасып барлығы Істелік дейді әдісті. Саурықтың кеп жан-жағын Қауғалады найзамен. Бәрі бірдей шынышты. Қой тұры сонда сүрініп Жығылып тастақ қалысты. Жерге атынан түскен соң Шаншыды күрпік бүйректен. Ер қасына арт жағын Найзасының тірілткен. Артынан салға ақ найза Жарып шықты жүректен. Бөлекбай деген ел еді Қырғыздың бір атасы. Батырлықпен күн өлкен Атын алып жетелеп. Жалқау қосты апарып Қуып жетіп түбектен. Бір талай мезгіл болғанда Төрт мың әскер қасында. Сыздық келді бүйректен. Әй саурықты көрді көк тасқа, Саурықты көрді көк тасқа. Құйрығын қойып отырған Қуаты кетіп білектен. Сонда Саурық сөйледі кененің ұлы сыздыққа. Әу өлгенімше армансыз баттым да талай қызыққа. Жерде жаман алдырмас барма жантай бұзыққа. Сен барған соң соғысып Момындар өлер қаралап. Мен үшін кектеп қызық па Қалпа көп қамап ол жатыр. Сәлем де қазақ еліне Қарамасын патша мен. Тарғы таққан ұлыққа Сәлем айтқын біздерді. Есіне алған ұрыққа Өзбекпенен қырғыздың. Бектері кетті жау болып мұнысы жақсы қалап па. Шеншекпенге сатылап Аттанды бізге жорыққа. Сен кененің ұлы едің Қамын жеген халықтың. Бас тартып жаудан қорықпа. Ассыздық сүріп саурықты сөйлерге тілі келмеді. Ақ патшадай айдаһар Зәрін шашып халыққа. Соған қарай аттанғын Көзіңді сол аш пен араққа. Арзылдасып қоштасып Ілінгенім құрыққа. Тай тұрының жоқтығы, Әй қой тұрының тоқтығы. Деп айтып сөйлеп сыздыққа Найзаны тартып алғанда. Жаны бірге шығады Сүйеніп тұрған сыныққа. Саурық жанын берген соң Аттанды сыздық патшаның. Сонша қолын көрген соң Ер жігіткен не керек. Байтақты қызық елден соң Әр ұрыдан құралған. Бәрі бірдей сыналған Жанында төрт мың әскермен. Маңдаланы шаңлатып Қолына ала ту алған. Жауыл көру қуанған сол қылдады қара жер. Абылайлаған ұраннан Аттанды жауға собетпен. Алатаудың бауырынан көп әскермені де шұба Алған-ай.