Байсейіт батыр

Әй, ойласам оға зер тұтқан көңілдің тұнық Көзінен айқын болған әңгіме аспанның ашық Көгінен. Есімде жүрген ерісі елдің етек Сөзінен. Қарасам соны көремін өмірдің күне Өңінен. Қызады жалын ұшқандай әркімнің черлік Көңілінен. Атысып ұрулар шабысқан қан төренің Кебінен. Өлім өртеп өрт шытып таса тысқан жеңінен жауласып Өткен жастар тентек туып тегінен. Елі бейбіт болмапты ел арқасы кеңіген. Кенесары кеткенде сол дәуірдің дөңінде бауланып Өскен байсиет Наурызбайдың өзінен. Құрап алып қол жинап Шетусудың жерінен салтанат Құрып атырып ұлы түздің елінен. Алатаудан арқалы шеңберлене шебімен қара ағайын, Қара ағайын буынған қарсақ жұрт бас белінен. Бенесін тауға баласам шынар шыбық бойы бар. Қайнардың тұнық көзіндей атқыған ақыл ойы бар. Ердің езіл дертіне елдің мұңы жолығар. Аяғын алға бастырмас ағайын елдің торы бар. Кенесарын Наурызбай соғысының соңы бар. Жүрегінде ерімей елдің жүрген тоңы бар. Елші түсіп екелгеш асанып тұрған қолы бар. Кебіне келсе елдеспен ерлердің құрған торы бар. Қамқорлардың халыққа қазған қара жолы бар. Істің сәті бұларда оралғанның оңы бар. Келе келе батырлар кең өлкеден жиылып, Мұрындық елге мұз белдер ойға терең дейланып, Ел бетімен ерекше есіне сақтап тұрғалы. Не дуалы ауыздың жұртқа сөзі тыңдалып, Қорытпаған қоқым бар қорғасында ұрланып. Түлкі құйрық төрелер сөйлемей отыр бұлданып. Мырзалар да кекесінін мысқылдана пуланып, Қариялардың сөзіне кезек бермей шырылшалып. Көтеріңкі көңілмен қан құтырды жынданып. Құлтай өңі қоюлап түне-түнергенде сұрланып. Тек батырлар бас шайқап күрсінеді ыңыранып. Ел басына сол күннің аспандай бәрі ауа-да. Шешендердің топ жарған қалмағандай қашар-а. Көтерілді көп тілден шуан Сөздерің. Тамырың, Әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй Әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй. Әй, елін селге ағызба, екі жақтың арыны. Ел үстінде тұтқынға түсіп кеткен бауыры. Босатып оны қырғызың оңай ма жұртты алуы. Соның ішін жұмсалмақ бойыңдағы қару-ы. Шыға келді ортаға ақ сауыт киген тауылы. Ай, балтамды дегендей атысқан жауға шабамын. Қоямын қанға дегендей көк сүңгімнің сағағын. Не болмаса мен қаза жау қолынан табамын. Сабырлы оймен салмақты сүйеп жерге садағың. Дулығаның астынан түрді көкке қабағын. Шашақтың айса қолдағы қояр жанға тірелді. Маған жұртым сөз бер деп көптен кезек тіленді. Сөйленбеген сөз бар ма? Үндеріңде үнемді. Ел болудан іздіңдер үмітпенен күдерді-ай. Қан төленіп қабағын халқым неге түнерді. Жұртқа пайда бар мекен түнерген деп ізденді. Азат қылсақ болмай ма? Кесіп тұтқын шыдырды. Торғора мал кепкенше топтың саны түзелді. Тірілтуге дәрмен жоқ өлтірдің қапы бір жерде. Сол батырдың нақақтап сұрап отыр жұртқынын. Соға бермек сол үшін байқасам сөздің ышқынын. Ол ойламайды орман қаны. Осындай да жұрт мұңыны босатуға көнбейді-ай қазақтың Неге тұтқынын. Орман ханның ойында өренді қызға етпекші. Дерекке білім іздетпей түбімізге жетпекші. Ел мақсатын күздетпей өзі хан боп өтпекші. Тінәлі асып ұрысқан ел аумағы беттес-тәй. Жұрттың бетін байсиып, өткір сөзбен игеріп, Елге жеңіз бермесек, ерлік қайда үлгеріп. Төрт түлік баққан еледік, өскен егіс күн көріп. Егін қалды салусыз, елден безіп дүниелік. Түбіміз бірге туысқан, жаудың кебін кимелік. Өткен іске өкпелеп, жіпке бәле тізбелік. Мұнан былай біріміз бірімізге тимелік. Үстінде соның балалық, екі елден шықса біршілік. Сол терінің пұшпағына көп талқымен тілелік. Ел қорғаудың емін тап, жұрт басшысын ізденіп. Күнін сатып жер суға, патшадан жендет жүр келіп. Нейірі қайқып иілі жар, сөйлей алмай тіл беріп. Алар болсақ алдырдық найзаға мойын. Түйреліптің-ай. Патшаның қолы жағадан ұстап есе алқымды. Иті талап ырылдап, тартып жиды балтырды. Қалай соған беремін қырғыз қазақ халқымды-ай. Билеп түстеп мысқылмақ, хан қызына алтынның Аяғына жүн құлмақ. Жерге түсеп нарқымды, тарқымды жауға бермесем сырқ Болмай сарқында. Арқалатса ел жүгіні, ел мойнына артылды. Тайтең асық жаудікі бар деп бүтін алшынды. Үйірген сонда қой сақа, алшысынан шаншылды. Жол бұларда осындай, жораға сөздер Айтылды-ай. Әр жерден сөйлеп әр адам көтеріп дауыс қарқынды. Бірімен бірі дос болып, табысуға талпынды. Ертоқымы кененің құлына сыздық тартылды. Ел елдегі тұтқындар өз жеріне қайтылды. Ешкім жоқ ел елден, емір енген төсінде. Қырғыздың келе батыры төре келді ішінде. Бір топ батыр қол қойды, ел жасаған бітімге. Ердің қапы болған жоқ, ел қорғанын ісінде. Ел қорғаған ісінде біріктірді бүкіл жұрт Бірлігіменен күшінде-ей. Сыпатай батыр сұраншы, алтын найза шашақты. Ұлы діздің екеуі бекиіп келіп атақты. Төре келді төсіне, түстерін қойып тақапты. Сүйіскенде батырлар көздерінен шасақты. Татуласты батырлар, араз болмай аралық. Жамандағы жүректе жаңадан бір жаңалық. Батырдың сөзін ем көріп, екі рулық қалайық. Аттанса жауға майданға, деді түгел Барайық. Сая болып сарбазға бір ыңғайлы соққандай. Сонша көптің толқыны, батырлары бар елдің. Басынан жоқ қорқауы, елін қорғап жат жаудан. Жер сілкінткен жортуы, қара ағаштай қалың қол. Мінді түгел ет татқа, төре сұлтаң мінген жоқ. Кейін барып кер тартпа. Бөлді сонда байзиет, қолдың бетіне төрт жаққа. Қашаннан бері-ай қауіп-тей төңіректегі өрт жаққа. Төре келді аттанды, он мың қолмен Ташкентке. Бағынып та сол шәһәр, патшадан келген әскерге. Енді бізге жауламақ, ісіне қабыл сәт берме. Ел намысын ер болсаң, өл өлгенше қастерлей. Сұраншы батыр аттансын Өз қолымен Шымкентке. Өз қолымен Шымкентке. Өзі жаулық қылмаса, шегін елдің кірлетпе. Етегіне ел жисаң, ерінбей теріп тірнекте. Ел жарасын жазуды, ер мойнынан Міндетте. Сонан қалың қол жинап, қосылсақ келіп бір мекке. Сонан соңғы жұмысты қояр едім бір бетке. Сыпатайсыздық аттанысын жолдың ұзақ жеріне. Оралдағы кіші жүз, Қисатай ерді. Басым бар жұртты патшаның қулық ебіне Сарыарқаның сапары керек қылды мені де. Алдым кеше арқадан Ағыбайдың жауабын Жіберіпті сол маған бір сенімді адамын. Бағындырды патшалық арқаның депті Қазағын. Алатауға айдақар ашбақтағы аранын. Байсейітке сәлем де күзетіп енді жаранын атсын Депті алдынан жай оғындай садағын. Ағыбайдың түсірмей сөзінің жерге табанын жерге Жауды жеткізбей бөгеуге жетел барамын. Төрт бөлінді оң мыңнан төңірекке қырық мың қол. Өзіңде өзің әр қайсың қазаматым әзір бол деген Сөзбен қоштасып, еңкеңдесіп тартты жол. Бәріне бұйрық тапсырдым. Байсейіттей батыр ұл ұзағанша көзінен Қарлықтырды дауысын бермегін деп қазақтың қауырт Жауға намысын. Қардай жауған қалың оқ жеңбеген ердің бағытын тоғыз Қабат торлатып, үстіндегі сауытын талай жаудың Шығарған көріне көміп табытын. Денесі құрыш болаттай. Төртбақ батыр дембелше асығатын әр жауға ажал Тауып бергенше. Әуелден бергі әдеті жауға қарсы келгенше дамыл Көрмей шортатып мұқатып оны Жеңгенше. Саудатып Ерлер жөнелді түн жүрегін тілгендей мажағайын Аспанның қиығына ілгендей. Ай сүстінде тұлпары жаудың исін білгендей. Аққан тасы біледен өтуге қарсы Емен-мей Өтуге қарсы Емен-мей. Қой алдында серкедей батыр бастап Көбелді төгіліп аққан теңізді төтеге сіп Жөнелді. Батырға сондай ер алмай қалың нөкер бөгелді. Қобыңды жазбай еркін деп өтінді жұртқа тез енді Тоқтаусыз ерлер тоғыды. Қобың суға жаздырмай, көптің күші апатқа қаман Кетпек шалдырмай. Білдіргесін әр жаққа алып өтіп қалдырмай, Жолынша алға жіберіп жалғызданды аңдылдай қанат Тасып қалың қол. Бірнеше күн өткендей, не орын тауып өтер шыны Қалың шекпендей. Жаудың бойын бақылап көкөзекке жеткенде алдынан Қардай оқ жауды көп төбеден Өткендей. Сонда қолын Байсейіт елге сілтеп кейінгі. Мұлтығуға тілсіз жау жазым болмай шегіндей. Қадыраған қолыңғайлы шыраларға бөлінді жау Көзіне азғанан екен саяқ көрінді. Қызылданып көкжиек күн льяға көмілді. Тыпыршыған тұлпарлар ауыздығын кемірді. Апақ сапаға аралас атын ерлер Тебінді. Тұлпардың Қалың тұяғы жер тозаңын шандатты. Шаңға көміп отыз мың ортаға қамап солдатты. Қадырнадан садағын атқыш ерлер аңыратты. Жарым түннен ауғанда даланың бетін қан жапты. Ерлігіне батырдың ел разы сондағай. Жау төсіне кіршілдеп көксінгін айза қолдағы аш Бөрідей жытынып, қанға тояр болмады. Жиілетті үстіне соғыстың пісіп толғағы. Қалыңдығы сарбаздың қаптағандай қарасел ақты күшін Айдады. Әскербасы офицер. Ат мылтықты батырға ал ортаға ел жібер. Ортаға қамап алмағы байсейіттей батыр ер. Шабуылдап ақ көбік атының үсті қара тер. Садағынан сан рет төңкерілді төбе-бел. Батырлаған бағана мылтық тауысып басылды. Араласып қолына қол әркімнің еті қашылды. Жараланып талай тән, судай қан шашылды. Тұт келтiрмей байсейiт жауды жоңынан Асырды. Тұз-тұз болып қашты жау, айна бұлақ шоңынан. Қара талдан өткізіп, қуды батыр соңынан. Бақанасты бастырып, түсті белінің құмынан. Қолға түсті әр сарбаз, адасып қара тобынан. Аяқ өзге тықсырып, жауды қуып барды да. Құлазы құмға кіргенде, байсейіт жетті алдына. Сарала шекпен сарбаз, енді қапы қалды ма. Сығалап қара мылтығын, баспақ болды қан қыла. Онан бұрын тартылған, сарала садақ зу етті. Піліп садақ жөнелді, құзғын зұлым миекті. Теректей жерге құлатты, арам дене сүйекті. Астындағы қан жиреп, шүгірісін үдетті. Түбінен түріп-сыпырып, қайтадан орап түнекті. Аттық мойнын киінгі, қалған қолға түз етті. Тарта шауып келеді, тізгін іркіп жайғана. Қансыраған тән өлген, майдан болып айдала. Алыстан көріп аңсады, жұрт батырдың жетуін. Есеп қылса майданды, табан бопты жеті күн. Сарбазды санап кім тұрсыны, ұшығын қазақ екі Мың. Сөйлегенде Тетіген, оқтың жалғыз орны Бар. Үстіне ала төсенің, айтпаған сарбаз Болмаған. Сауыттың мезгеп тесігін, жұрттың сонда дәрмені. Шаңқай түске ту тікті, Төбеге қара яндылап. Бәрі де аттан түсіпті, Неше күндей хатынған. Аттың белін босатты, Ерте оның орнына. Шетелеп жүрген қосатты, Етті сіріп жеуіне. Құстар қазып ошақты, қарауылға көздетті. Қауіпті деген шоқатты, Шұл сүп бірге байсейіт. Арт жақтағы бағытты, Шұл жерде ешнәрсе. Шоқ сияқты қауіпті, Ыстық күнге қысынап. Ауырсынып сауытын, баулығын шешіп ағытты. Сауытын саспай бүктеріп, мініп ұшқыр атына. Әңгімелеп бір досын, ертіп жүрді қасына. Жуық тұрған төбенің, шықты серуен басына. Мынаған отыр дегендей, орын берді тасы да. Мынаған отыр дегендей, орын да берді Тасы да. Жүрді біраз досымен, Төсен төсеп самалға. Тұрған тура сығалап, бекінген жау қамалда. Ту сыртынан дәл мезгіп, атып қалып табанда. Екі сарбаз көрінбей, жетті қашып атанға. Зұнда батыр шақырды, Оқ тиді деп арқаман. Неге кештім сауытты деп, өкінді қам-қамдан. Ұмтылды ерлер сол жауға, атына мініп қаңтарған. Жер көңіренді жібермей, ұста деген айқайдан. Даланы сарын үн басып, батырға жұрт көңілі. Қойындай қашқан сарбазға, Қуыншы жетіп үлгірді. Тақуды жедел ұстады, шауын айзаға түйірелді. Кескелеп оны қанжармен, істеді жұрт білгенді. Қолға түсіп құр болып, әлек болып атқандар. Жайғап келді батырға, жауды қуып шапқандар. Маған мынау оқ деген, абыржып енді саспаңдар. Кездікпен тіліп етімді, оқты сойып Тастаңдар-ай. Шабысқан сырттан жасыл оқ жанды қинап Тым қатты. Батқан сайын батырдың денесіне шым батты. Батырдың етін кес алмай сонша батыр зыр қақты. Тәбеті көптің тартпайтын халқына батыр Қымбатты. Қоныс қылды қорғасын жауырынының арасын. Батқан сайін сүйекке бұзды батыр мазасын. Оқты сойып алудың жұрт таба алмай дауасын. Белбеулермен бес құлаш жанды таңып жарасын. Оқтың батқан орнынан қан дедектеп саулады. Бір хұм ала қорғасын таудан ауыр салмағы. Еліне алып қайтуға көптің көңілі ауады. Мінгізді ерді атына жиналып жаран хаумағы. Жұрт батырын хаумалап сонан былай жай жүрді. Аспан жердің арасы арыстан ерге қайғырды. Жау қапыда табанын аңдаусыз жерде тайдырды. Елге сосын жете алмай ара қонып ай жүрді. Қайда жетті аулына жатпай, тұрмай аялдап шықты. Жұрты алдынан атты біреу жаяулап үйіне жетті. Сабырлы саспай жүріп аяңдап. Бастан аяқ болғанды батыр көпке баяндап. Арқасын оттай оқ кеулеп семіргенін қанына. Сездірмеймін десе де сезді сұлу жары да. Төрт жаста ұлы бекзиет шүкірленді ішінен. Күннен күнге меңдеген батты жара жанына. Төңірекке кеткен төрт батыр, онан келген дерек жоқ. Төрт батырсыз жараға шаңнан келер себеп жоқ. Жеңіліп жаудан қайтқан қол көрдім, Білдім деген жоқ. Өксіп батыр ерлердің ішінен тұнды шемен боп. Сенделіп үйде жүреді, сездірмей дертін кісіге. Ерлердің бірі көлденең болды ғой деп Ісіне. Сүйегін тесіп ал тайды Қорғасын кірді ішіне. Аңыран бапты ер сонда тісін басып тісіне. Көкпе бауырын аралап у жеткендей күшіне. Өлім жапты пердесін батырдың тұлға түсіне. Серге өлім дүниеден секіргендей сақ қайтты. Баласынан қазақтың батыры өліп бақ қайтты. Ерді көміп молаға бауырын салған ат қайтты. Сонда көпке шиын бай өлеңмен көңлін ақтайды. Сонда көпке шиын бай өлеңмен көңлін Ақтайды. Уа халайық, халайық, Енді бізге шырғау жоқ. Енді батыр туғанша көздің жасы құрғау Жоқ. Жауға тақыл қылатын Ешбір шара ұлғау жоқ. Бөгеп тұрған алдында бүген болып шырмау Жоқ. Арыстан Едің ғой Зейіт атыңнан қапыр жығылдың. Жау алдынан жай тартқан енді жауға тығын кім? Басына тұлмақ бар елдің аңырша қатты ығыр күн. Түтіндей бықсып көңілсіз жер қайнар ығыр күн. Ер сыпаттай ерекше жолбарыс едің жортарман. Сыздық жетім ер жетіп өсіп едің ортамнан. Оқ түстіңе оқ тиіп өтті менің қолқамымнан. Жыларсың жұртым жыларсың маңдайынан сар тамған. Ұмытылғанда сұраншы бүркіттей жауға қонған. Айбыным едің алысқа ағынай заңды толғанған. Келер күнде келмедің асып кетті бұл жаудан. Аман емес әйтпесе аяғың сенің торланған. Төрт дегенім төр емес жолың сенің торла орланған. Ор дегенім ор емес, құның көлеп қор қалған. Адамзаттың сыртынан ең ерегіскен дұспанның. Қанын судай ұрттап ең келмедің сен де кешіктің. Шағасын жаудың жұрт па ең шыға алмадың, Жығылдың. Тіріде жауды құртпақ ең тасты жерде тау Болар. Таса жерде жау болар батырлы елде мал Болар. Ағашты жерде тал болар, су аққан өзен жар болар. Мүмкін елден тағы да батыр туып бар болар. Батырларың болғанша уа жамағат жараңдар. Топтанып тұрма топтар топ жазып шаруаңа Тараңдар. Ортамызда осындай сөзді баққан адам бар. Патшасына жағынып Бара сала Жамандар-ай, Бара Сала жамандар.