Иман батыр

Аралы көңлім желдей. Жер мен көкті қырандай қияш болып төңіректі. Көз көрген қариялардан естіген сөз айтуға бүгінгі Күн еске кетті. Ел үшін еңіреп өткен ерлерді айтып, Басымнан атқырайын бір міндетті. Халықына заманында қорған болған Исатай-Сырым мен Махамбетті. Соғысқан патшалық пен он жыл удай Кенесары Нарықбай Арман өтті. Ер шықты ер артынан ел кеуішін соңынан ерткен талай Қалың көпті. Атасы Аманкелді Иман батыр ер еді ертедегі жау Жүректі. Кешегі Кенекеңнің батыр еді қақ жарған жау жасағын Қалың топты. Батырдың әр уақыты сол атасын айтуға домбыра алып Кеулім кетті. Тұлғаймын сыртта алысып, терең ойлап тарихтың Дариясына шын ди бойлай. Алайын асыл сөзді терең жерден. Құдықтан су алғандай арқан байлап. Қозытай көгендегі ағытайын ауыздан жыр жармасын ала Қайт. Кешегі Аманкелді жыршыс едім шорықта дабыл қағып Жүрген сайрады. Ежелден сүюші едім батырлықтың айзасын дұшпанға Соққан қайрат. Солардың бірі емес пе Иман батыр кенемен жауға Шапқан. Ұрпағы ер Иманның Аманкелді солардың жүрегінен шыққан қайнар. Жылында он алтыншы жауға шапты. Мақсаты патша менен байды жоймақ. Ежелден ер атаның ұрпағы еді. Тарихты сұрасаңыз былай болмақ. Қазақтан айырыламыз. Үш ата боп азырақ тоқталайын осыған кеп. Ағарыс, жанарыс пен бегарысты айтады сол себептен үш Деп. Ұлы жүзден үлкені ағарыстан тарайды жанарыстан орта Жүз боп. Бегарыс кіші жүздің аталары атақты ерлер Шыққан бұлардан көп. Орта жүз, арғын, қыпшақ, найман, Қоңырат және бар бұған таяу керей ұлақ. Өзгесін осы жерден тоқтатамын. Қыпшақтан ақтан ұлы туды ойбасы. Қыпшақтың ойда қырда ұраны ойбас қыпшақ пен тоғыс та Арады өтіп. Аяғы Қобландыға барып тұрмақ. Бабасы Қобландының бестан бала айтылмай тағы да бар Қалғандары. Иманның ең кенжесі Үдербайдан атақты Аманкелді ер Туады. Тарихта он жеті ата деп айтады. Қобланды, Аманкелді екі араны. Қыпшақтың батыр болған Бабалары аттанған ата дұшпан жауға бәрелі. Солардан ертегі ізде соңын ерткен арқада әр уақытты Кенесары. Айтылсын Жабай мен Иман батыр кенеге қалай барып Қосылғаны. Ахмет ой бойында төрі болған патшадан правительшені Алған. Кененің қарыз болған бір дұшпаны. Еліне жау боп өткен ұлан тұрған. Патшаға қызмет жаққандықтан жүз солдат күндіз-түні Күзет қылғау. Алысқан Ахмет пен кек стасы серігі Кенекеңнің батыр Иман. Иманның жолдасы еді батыр Жабай ежелден мекен еткен Жер Торғай. Екеуі сол араны қорғаймын деп айқайлап атқа мінген Садақ толғай. Ахмет шенді төре шебер екен. Орыстың ұлығын әнешекпен киген. Торғайды ұлықтарға сатпақ болды. Сол естіп ер Иманның жаны күйген. Ер Иман атқа мінді батыр Жабай жауға жер бермейміз Деп салып айқау. Патшаның жеңгеліне тігіліп жатыр қазақтың жақсы жері Сарыарқада. Мұны естіп Ахмет төре Ашуланды. Бес жүздей соңын ертіп солдат алды. Иманның салқын жатқан азаулы Кенеттен жау әскері қамап алды. Соғысты Иман Жабай қалың қолмен. Бірақ та жау әскер ойран салды. Сол жолы жеңілген соң Иман батыр кенеге еліменен Көшіп барды. Үдері көшкен елдің жол жыбайғы мал мүлкін жау әскер Талап алды. Атағы дәуірлеген Кенесары қорғайтын күндіздіні Сарыарқаны. Иманды жабай менен соң ертіліп, Патшаның әскерімен соғыс салды. Атойлап өңшең батыр ер Кенекең бір айда Ақмоланы қамап алды. Ұлықтың бекінісін Шилер дөртеп қуалап қойды айғыр солдаттары да. Оқпышты сол соғыста басы қара ер еді судай ішкен Қызыл қанды. Кенекем осы жақта жүргенінде Солдаттар алып кеткен күнім жанды. Айтайын кім екенін Күнім жанның сүйікті бәйбішесі Кенекең. Соны естіп батыр кене азаланды. Жауыма қайтарамын деп кеткен кегін-ай. Кенекем ашуланып Жау қаттанды жанына Имамменен жабай далды. Адырлы Байтақ деген қос қалаға бас болып Имам батыр Асыр салды. Айтыпты жұрттың бәрі көрмедік деп ырза боп артық Қуған ер Иманды. Соғыста өлмей тірі құлға түскен үш жүздей тұтқын Алды адамдарды. Қаланы күл қып өртеп, көк көшіріп, Мал-жанның бәрін тек жинап алды. Араға екі жақтан адам жүріп қайтарды бітін менен Күнім жанды. Қолына күнім жаны қайтқаннан соң қайтарды тұтқындағы Адамдарды. Соғыстың нағыш үнде болған қарттан көз бе көз естіп Едім осыларды. Патшаның бұйрығымен солдат қаттап жан-жақтан жау Кернеген Сарыарқаны. Күзетіп солдат тұрды Ақмоланы бастығы Аға Сұлтан Жауызғын жай. Ọмбыда губернатор өзі тұрып, толтырып солдат қойды Қызылжарға. Генерал мың солдатпен шодыр жатты Аралды кіндік Деген обағандай. Күндіз-түн қарауылға адам қойып орнатты жеңбергін Қаруға. Әр жерде қамал қорған бекет салды перісіни құс Мұрынмен ат басарға. Арқаны жан-жағынан қамап жатты Патшаның қанды бала солдаттары. Ақмола Қызылжардың Арасында Арқаның айдын алшақ даласында. Жиырма бес шақырымнан бекет болды жүз-жүзден солдат Тізіп арасына. Төрәхмет Жасақ құрды Шабуылда бес жүздей солдат алып өз қасына. Солдатпен жүз шамалы ерден тұрды кәдімгі ұлы таудың Қаласында. Бір кезде жаппас көшті арқа жаққа бағынған бір ел Еді қоқандыққа. Наурызбай жүз жігітпен жолын тосты ол келді Кенекең Қаратпаққа. Тоқтатып жиып алып Өгіт айтты бәріне қарасай мың қошалақта. Өзіміз ер кім еше ел бұл айық түкпек Жембұлға Ал қазақ сартқа. Баланы жатпа ұрғып өсірмеңдер атаққа құр мәз болып Деген батқаң-ай. Жанғабұл үйтіктірді Наурызбайға оңаша елден аулақ терең сайға. Өзгесін жігіттердің қонақ қылып әр үйге алып кетіп Жасатайды. Жанғабұл сол әскердің Бәрін қырды хабарсыз жатқанда шыр ти құдай. Кіші жүз Есен Темір ер байтабын сол жылы оның Жақсы дәл отыздай. Сымбатты балуан батыр көркем жігіт, Жігіттер оған пенде заманында. Келбеті бейне асыл жауһардай боп, Қайраты ерекше еді таңғандай. Солдатпен адырлы да соғысқанда тұмақтай кез келген Нұрби жерге. Болмады қаншама адам жабынғандай. Құтылып қалың жаудан азар зорға ұстатпай түсіп кетті Батпақ сорға. Мылтық пен байтабынды сорда атып таңата бәрі келді Наурызбайға. Ертеулі аттарының бәрі даяр тездетіп мініп алды Наурызбайды. Наурызбай қалың топты шағып өтті қалың жау еталмаған Ешбір айда. Қылығы Жанғабұлдың мәлім жұртқа жігітін сойып салған Қоқандыққа. Сондықтан қоқандықтың берген шеңі үстіне Дастқалдардың қойған датқа. Шен құмар Жанғабұлдай сұлтан төре өзің жауға сатқан Құр атаққа. Кенекең сондайлармен жауып өткен соларды дұшпаным Деп қанын төккен. Жанға бұл Ахметтей Исімелектің сазайын беріп талай Кене кеткен. Әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй Қазақтың тарлады Қоныстары Исімелек-Ахметтей болыстар, Әй. Кенекең күңіреніп ауды сонда барды да Балқаш көлін Қоныстанды. Соңынан кенекеңді қарауылдап Наурызбай батыр иман Тустады. Аралдар қамау деген сол Балқашта кенекең мекендеді. Беріп тышқан, әй-әй-әй-әй. Жан-жаққа қарауылға Жігіт қойды жау келіп қалмасын деп қапылыста. Бір күні қарауылшы хабар берді бір бөлек жау келді Деп қишықұсқа. Көк темір қарулар жарқылдайды. Оқтары қардай бұралып асығыстай. Әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй-әй Әй-әй-әй. О, Алакөлден кенеге солдат шықтай сайлаған басшығылып Пугачевті. Аралға қоныстанып отырған ел қорққаннан түйелерге Артты жүктай. Сайланған қаруланып патша әскері арбаға тиеп алған Зеңбіректі. Жүрегін қашқан елдің қашырмаққа тауғолар зеңбіректі Гүрсілдетті. Кітапқа Смирновтың жазылыпты елімен кенесары Наурызбайды. Пугалов Алатауға қуып тықты бұлардың қырғыз еді Алдындағы ел. Сұрады кісі салып қонысқа жер бір туған қырғыз қазақ Халық едік. Арқадан ауып келдік бізге жер бер айырылдық ата Қоныс мекенінен. Қормаңдай болған жұртты кесір кеңдір жақсысы Жерлеріңнің өздеріңе. Басқаша ойламаңдар мұны сендер Жантайға, Жанғарашқа жазған хатпен, Жантайға, Жанғарашқа жазған хатпен. Елші боп Алып барғын Бекболатер, ағалы Бекболатер-ай. Ал оқыды алып барған хатты танып Жанғараш Жантайменен ашуланды. Екі айда елшілерді тұтқын қылды жібермей аяғына Кісен салып. Босатып екі айдан соң ал елшісін үстіне еліменен Көшіп барып. Белгілі артындағы болған істі біледі қырғыз қазақ Тегіс саны. Кенені қамаған жау әрбір тұстан бәрімен тағдыр оны Қатыстырған. Жандар алманып Коканд атқалары сол кезде қазақ елін Бәрі қысқан. Коканда бір уәлиді Кокандағы қазақты билейміз деп Барып алысқан. Ол кезде Алатауды жүрген орға пағын тыпқылы жүзді Қысуға асып. Патша жау жағамыздан алған кезде етектен Коканд Тартты бері қысып. Кенекең соны көріп күңіренді алдарды болғандықтан Бірдей қыспақ. Қырғыздың манаптары бүрге көреп жүргендей тұнсығымен Тауды түсіріп. Орыстың жандар алды жел берген соң олар да бір Бүйірден шықты леуіріп. Желбуаз манаптары Жантай, Орман кенеге қарсы шапты Әкіреңдеп. Кенеге қас болыңдар, Құртыңдар деп Пугалов бермек болды оған көмек. Сон патша Ресейдегі ол кездегі әдейі аразғылы белді Былғап. Қырғызды қазақпенен атыстырды. Не елің бірің Өліп бірің қал деп, ағалы Бірің қал деп, Ай бай манап сол кездегі ара жолдай арада өсек Тасып солар жүрді. Соғысты кенесары қайғы жұтып астынан Алатаудың жау Төгілді. Майданда от боп жанған ер Наурызбай ерлігін Қырғыз қазақ тегіс білді. Соғыстан айыз ұстаған батыр иман ереді кенесі үшін Жанын қиған. Ақсудың бекінісін қалқан қылды ат ойлап, Абыл айлап құт қиылдан. Сансыздер сол соғыста қалып еді жиылған кенесі үшін Сан қиырдан. Шейіт боп сол соғыста көбі өтті елдегі азғындардың Қырсығынан. Кенені жеңе алмаушы еді қырғыз күшпен кененің Өзгелерден аруағы үстем. Жауына сатқын болып араңдатты төрелер теzekпенен Сұмрай үстем. Шейіт боп өліп кетті есіл ерлер байқаусыз қапылыста Қолға түскен. Сол соғыс болды жаман қан төгіс бір кененің Аяулылары өлді тегіс. Ерт болды сол соғыста батыр иман қайтейік қайғырсақ Та тарихи із. Артында жетім-жесір қалған тегіс қашыпты Ташкент Жаққа кеткесіңіз. Осылай есіл ерлер ғаза тапты. Не пайда Өкпе сөткен соң қылып өкініш, ағалы Қылып өкініш, Ай. Ай әулеті кенекеңнің қалған жұрттай қаңғырып зұр Бойында шұбап жүрді. Қорғалап қайда барсақ соққы көріп, Өзінен жетім жұрттың жасы төгілді. Панасыз қаңғырған ел, жетім-жесір сағынды Кенекеңді Өткен күндей. Ішінде тамам батыр ұрпақтары сормаңдай өңшеңбей бақ Көңірінді. Иманның балалары әйелімен Кененің Әулетімен бір сенделді. Ташкентті шапты бір кез Құдияр хан, жан өліп, Жиһаздары болды талқан. Кененің ауған елі бір талаулы Ташкентті арқа тұтып Паналаған. Содан соң ауыл барды Түркістанға, Қалың жау оны тағы қамалаған. Құрғымбай билеуші еді Түркістанды, Коқанды Ежелден-ақ жақтырмаған. Құдияр бір күн оны тағы шапты, Кененің бірге талап Жұртын ауған. Жетім жұрт сол ауғаннан науа берді, Аралап талай шаһар, талай жерді. Бәрін де билеп алған Ресей, Коқан. Кененің қалған Жұрты, теңгермеді-ай, аға-ау, Теңгермеді-ай-ау. Әу жетім жұрт кең қаңғырды сыр Жағалап, бұл жерде тұра алмады көп қорғалап. Содан соң Сарыарқаға қайта келді, Көзінен сорлылардың жас торғалап. Арқаның әр жеріне паналады, Сарыарқа бұрынғыдай бола Алмады. Қамалға түсіп қалған қайран халық енжайлап өз Бетінше қона алмады. Жоқтанып қалған елі батырлар, оларда ешбір адам бола Алмады. Иманның жесірі мен балалары жөңкіліп аш-жалаңаш Торғай барды. Коқанда ақырда оқан ойдар Ресей осындай қазақ елін Күйге салды. Айрылып артық туған ерлерінен сол кезде қайғы басты Сарыарқаны. Ел аңсап, қысым көріп, шейіт кеткен ардагер Кенекеңді, ер Иманды. Қайғылы қазақ елі күтті және. Еленіп Бостандықты алтын таңдай, аға-ау, Алтын таңдай-ау. Әу атасы Қарақыпшақ Қобыланды ай, Атағы таңғалдырған бар жаһанды. Сол елдің ұрпағы деп айтып кеттім серігі Кенекеңнің Ер Иманды. Бір ерді ұқтық мұнан күтті халық, Қорлықтан босататын Сарыарқанды. Арқада барлық халық көңірінді, Дүниеге Қобландыдай бір ер келді. Баласы ер Иманның Үдербайдан атақты туды батыр Амангелді. Қыл бопты жүрегінде кереғар жасынан Кеудесінде жанған намыс. Ер болды Амангелді аюын асқан жігіттің бір сырттаны Жас Жолбарыс. Жасынан батырлықты сүюші еді, атаның ерлігімен болды Таныс. Айтатын Кенекеңді Иман ерді, оларды сүюші еді Амангелді. Ерім-ай деп аға қылған бір дәуірде Мақтайтын Кене сары кемеңгерді. Жасынан батыр болды Амангелді, ерлігін сол батырдың Көзім көрді. Өзім де сол батырдың жыршысы едім, жырлайтын сол Ерімді кезім келді. Құтқарып Сарыарқаны сара заптың еліне дұшпанын Антиға берді. Әйгілі Қобландының Әруағымен еске алып Кеше өткен Кенекеңді-ай, аға-ау, Кенекеңді-ай-ау.