Жидебай батыр

Жидебай батыр орта жүз арғын хан Абылайдың тұсында Шыққан. Мейрамның қарқабат дейтін қатынынан туады. Болат қожадан Төйте туған. Ақшадан Бошан туған. Төйтеден Тымырсық пен Сары туған. Мұнан Танас пен Майқы туған. Танас төрт болсел, Майқы екі болсел. Тұрағы қарғалы. Майқыдан Әлтеке Сарым туған. Әлтекенің дос деген баласынан Жидебай туады. Хан Абылай заманында шығады. Жидебай Абылай тұсында һәм би билік айтып, Һәм жұртына бас болады. Сарыарқаға қазақ, қалмақ, жоңғар торғауыт таласқанда Еңбегін сіңірген ердің бірі болады. Бақсылардың бақсысы әруақ шақырып, Батырларды сынағында айтатын ерлері мыналар болатын. Қара керәй, Қабанбай, қанжығалы бөгенбай, Бәсін тиін бәрбай, шақ шақыл Жәнібек, Бәрің алақұлдай гөр, қызыл түлкі Жидебай. Осылар сенің қолбасың, билік құрған жолдасың Төреден шыққан Абылай. Осы Жидебай батырдың шешесі түрікпен қыз екен. Жасында өліп, жетім қалған екен. Екінші шешесі ажар деген күн көрсетпей, Кемдік көрсеткенде балалар "шешең сені күте ме?" Деп сұрағанда. Шешем мені күтеді, маған көбік береді. Жалайдағы берсін деп маған теzek береді. Отқа қалай берсін деп. Деп және де шешең саған өгейлік қылғанда әкең Қожаназар болып бай ма деп сұрағанда мынаны айтады Екен. Атадан қалған мақал бар. Жылдан заман болу бар. Неше тарау жолы бар. Жылауық, мылжың кейбірі. Кездескеннің сұры бар. Сөйлемесе құрты қосады. Үндемесе тозады. Саңқылдақ кәзә құры бар. Қой деп айтса құтырып, үйден үйге қыдырып, Мазасыз көкпед пері бар. Бишара көніп, бетпақ жеңіп, ылассыз тұрған бірі бар. Маза бермес ауылға жаумен бірдей қылады. Бірге туған бауырға қиқу кетпес көршіңнен. Сауысқан шашы қиды. Маза бермей сауырға өгейді көрсе өрлейді. Пәле жауып сермейді. Әр ар ұят пен араз боп салған сайын сермейді. Ал толына мас болып көрінгенмен қас болып әкеме ерік Бермейді-ай. Көрінгенмен қас болып Әкеме ерік ай Бермейді-ай. Әкеме Ерік ай бермейді-ай Дейді екен. Қанша көтерсе де өгейлік артып, Он бес жасқа жеткен соң қашып, Абылайдың қолы аттанып кеткен екен. Әкесінің көк бесті атына мініп, Соның артынан қашып жөнелді. Біраз жүрген соң көзіне бірнеше нәрсе елестеп, Мұңы сары ойына түсіп, басынан кешкен уақиғасы Өгейлік көріп, көрген кемшілігін ойына алып, Һәм қалмақ, қазақ, қырғыз, торғауыт, Жоңғардың шабысып, қазақ Сарыарқаға орынаймын. Ер жігіт көк ала тудың астында сайран етіп, Әйелдің алма бет артуын сүйеміз деп, Шеру тартқан жортуылшы батырлармен бірге жүріп, Ханның оң тізесінен орын алып, Билік сүрсем деп зар айтып жылап жөнелді. Әлемге жалғыз өзің Нұрын шаштың. Қан тамған Қабылай лай ой көзге жастың. Қазақтың хан қарасы аттанған қол. Менден-ай үміт етіп ай қадам бастың. Болғанда талап бізден Бермек сенен жасымда ай жетімдікті ай Кемдік көрген. Баласы мұңлы көңіл Мен алаштың баласы ай мұңлы көңіл ай мен Алаштың. Әй-ай-ай-ай-ай-ай-ай. Әй. Қараңғы түнде жым-жыр боп Кеттің неге салбырап. Желсіз тынық тел салбып, мұнарлы күндей маужырап, Жерге жайған төрпесін көш өзіңдей ер кесе бір Тұнжбайсын қалжырап. Бозғылт тартып қабартып, алтын табақ секілді күн Шығады шарқырап, таңғы салқын қоңыр жел. Қара жартас сары өzek көгілдір тартқан қоңыр бел. Шөлейт тартқан шабарақ сусыз сенде жоқ қой ел. Уақ тастақ баялы шөлейт шөнің бәралыс. Қол сілтеген секілді сағым өзің келсең кел. Мылқау меңіреу қара түл қабағың түйіп оңабай. Бермейсің жауап ешкімге жұмысыңның бәрі ұрлық. Толып жатқан сенде көп ұры да саған пайдалас бір Ту боп жайылар. Бәріне жеткен сен лажың жасырын жұмыс сырымен. Ойнас ұрлық қырымен достан досты айырдың. Құянатшыл көпірмен дода сенен пайдаланар. Қараңғы сенен бері жын сыбдыраған ағаштың қарап Жүріп таутасың. Көрсетпейсің арасын өткел бермей өгіздің аққан Судың саласын. Қанша жүрсем жеткізбей алыс қылдың бетбақтың. Жайылып жатқан даласын суық түспен қарасып Қабағыңды шабасың. Жасырын істің бәріне ақыл шұбып емденіп орындап Сыйын табасың. Мен де кірдім бауырыңа шолпан сені мінгіздім. Оңсақтағы жауырыныма анамның құнын сұраймын. Қалың жатқан қалмақтан жаман жолға баулыма. Ақтабан боп шұбырдық Алакөлді өрледік. Сарыарқаны сағынап атты жаяу шұбырлық. Кәпір шапты болдыртып табан түйіп терледік. Шіршік қалмақ қырғынын Құдай бізге бердедік. Ата қоныс Сарыарқа еңбекпен соны жерледік. Құрбан қылып талайды көздің жасын көлдедік. Шібіркі түйіп шыбында жауға қолды сермедік. Алатаудан асырап Іртүсті өрлей қашырып дұшпанға Белді бермедік. Әлеменен қорстан Сарыарқаны жондатып шалқын деген Қоныстан салған сайын өрледік. Белді шешпей буынап жеңсіз берен киініп еженге Қолды сермедік. Қызын алдық қадыртып шылқысын алдық шұбыртып Дұшпанға теңдік бермедік. Сұл жұбаны тұтынып батырлар жауға тұтынып Мұлайтпаққа өрісті дұшпанның басын емдедік. Мұлайтпаққа өрісті дұшпанның басын Емдедік. Осы қолдың ішінде Батырлар бар оң жиын бар. Ұлттанды би үлгілі ақылы бар кемеңгер. Садақшылар бір бөлек толып жатқан кемеңгер. Мен де іздеп келемін өле-тіре әруақ. Қолдап мені шебеңдер қазақтың ханы Абылай. Батыры бар бөген бай баянменен байғұс Жәнібек пен Қабан бай. Қара мен де шарылқап іздеп жүрмін мен Сені. Ылағып жүрмін таба алмай. Көкпестің жалы жоқ жалсыз аттың әлі жұқ. Қолға жетпей қаламбай іштен ыза қуады. Сырттан қайрат қузады қайтамын ба апырмау. Қамалға қарсы жаба алмай қайтамын ба Апырмау. Қамалға қарсы Жаба алмай. Осылай деп бірнеше күн жол жүріп, азғана емес, Мол жүріп, қалың түлең үйдің ішіне кіріп, Жұлындай жерден шыққан түтінге келеді. Бір қараша үй екен. Ішінен бір сәлделі қарт адам шықты. Жидебай сәлем берді. Сәлемін алып, а Жидем келдің бе? Сардаланы көңір еткен дауысыңды естіп тосып отыр Едім, тістеді. Жидебай түсіп кірді. Қазанға су құйып етасты. Балам үш жылғы ту жайынның етеді жетеді. Тәтті ләззатты дүниеден артық екен. Мен жөн сұрауға қорықтым. Балам қолың жай бата берейін деді. Мен не сұрауымды білмей Қолға барсам қайтеді дедім. Сонда қарт айтты. Қолыңды жай Жиде балам беремін бата. Сөз айтып тілегіңнің атын ата. Кемшілік бастан кешкен бүгін кетіп, Қаяулы жүрегіңе көңілің қолға ауып кеткен екен. Сұрамай балам тілек қалдың қата түлкісін қос ақ Берген бердім саған. Көрместің кемшілікті бітпей шақа. Батырлар қамал бұзған бұрын сенен күндес боп Жұмысыңа әркім қапа. Көрерсің өміріңде талай қызық қызықты өмірменен Жүзге тақа. Жылаған көз жасыңа қабарлар боп даруға Мен бір келген балық жата деп әтесін берді дейді. Жидебай алдына екі түлкі жібере берді. Артынан еріп бірнеше күннен кейін Абылайдың қолын Тапты. Алатаудың ішінде жоңғардың қолын аңдып. Бірін-бірі алыса алмай жатыр екен. Жолдың шетіне келіп бұлтатысты. Қолдың мұнымен жұмысы жоқ. Баланың келгенінен ісі жоқ. Жоңғардың Сезен деген батыры қазақты бір кезеңнен Асырмай, Жиде бала ой қастап жүріп аңдушыға барды. Әдіс ойлап, көйлегін ту қылып, бозаттың бір жағын Қарайтып, бір тарауыны жерден шырайын алып ойға Түсіреді. Айналғанда ақ жағын көрген кісі ту сытаған Бозатпен келді деді. Қара жағын көрген кісі қаратпен келді деді. Бес жүз бозат ту ұшылары бара берсе, Мыңнан кісі болса ойлайды. Мұның қолына он мың кісі қосылды. Тал түсте қарауылшы хабар беріп, жоңғар жұрты Білінді. Абылайлап, жауқастылап, Жиде бала соңына түсті. Одан хабарланып, Абылай қол шауып, Жидебай батыр көк бестімен жауға жетіп, Түріп түсіргенде жоңғардың батыры Сезен кезікті. Жидебайдың алдынан қарсыласып дейді. Сонда Сезен айтты. Кімсің жасыл? Екенсің жаным шикі қайт дейді. Сонда Жидебай батырдың айтып тұрған әні. Сен шүршіттің Сезені таласымыз екеуі. Алатаудың кезеңі өй. Сен қазақты үш жаттың. Сонда да қалды қазақта ой Сарыарқаның өзені Өй. Сен шүршіттің жолбарысы кәрісі. Мен қазақтың жас арыстан бөрісі. Көрістеceğim саған өзіңді өй, өй, Өй, өй, Деді. Сонда Сезен айтты мына сөзді. Сен қазақтың жайнақтаған баласы. Таласымыз Алатаудың саласы Өй. Алатаудан нең бар еді? Жас бала жетпеді ме Сарыарқаның таласы Өй. Мен шүршіттің шын арыстан панасы. Қашқан жауға қатынер деп сөйлейді. Бөрісімін деп сөйлейді қазақтың биттеу баласы өй. Көкшіңкі мені түйрейін. Бер таманы жаңашы қаныңды ұрттап шейин. Бер тамағын жаңашы өй Дегенде. Жидебай батыр тап бергенде көксіңкіні сермегенде Айбалтамен қатты қағып сындырып, Сезен батырды Өлтіріп, сол сапар бәйге алып елге оралды дейді. Енді қашқан жау қашып, түсіргенді түсіріп, Ханға келіп, қандайлық ол жатысты? Кім қашырды? Сезенді кім өлтірді? Деген сөз болды. Әр батыр мен қашырдым, мен түсірдім деген дау туады. Жидебай бала мен қашырдым. Бастап айтып, ханға келіп таласып тұрып алды. Сонда Бөген бай, Қабан бай, Абылай үшеуіне Жидебай Былай деп тұрды. Ханның көркі қараша аттанып келдік жоңғарға Жалаштың баласы өй. Сыймай жатқан көп шүршік Алатаудың саласы өй. Көйлегімді ту қылдым. Шүршікті қуып шу қылдым. Достың жетім баласы Мақтау берсең маған бер қазақтың қорған танасы өй. Әдісменен қашырдым. Алатаудан асырдым. Қашқан жауға қатынер пайдасын көрдің, Тәсілдің. Басын кестім қолыммен. Сезен ысынды асылдың. Садақшы менің Айзәгер Айбатты батыр кемеңгер Бәйгісіне таласпа. Ой біз секілді жасылдың өй. Қара бастуды қан беріп, жауды түсірдік меңгеріп, Қайда кінәм болмаң өй. Еңбегін жеп асылдың өй Деді. Сонда Бөген бай мынаны айтып, Хан менің халыққа жариялап тұрған жер еді. Не деп талас қыласың Абыройлы балаға. Қара бастуды қан бермес өтірік даукеш жалаға. Қаннан сыйды алғандар жас еңбегін талғандар Өтірікпен қана ма өй. Жортуыл басы болады. Жорықта жолы болады. Оң дүзеңді беріңіз осы Жиде балаға өй. Билік құрар жөн берер. Халықты билеп меңгерер. Хан қараша батырлар айлық сыйлап араға. Еңбек қылған осы жас кетпесін ісі далаға өй Деп. Хан қол басы қойып, торғауытын арнықұмынан Ауып, бұса сереңді жеңіп, Жидебай ақылымен әр Жорықта бәйге алған екен делініп отырады.