Сұраншы батыр

Ақ домбыра қолға Алып. Ай, ақ домбыра қолға алып, Ай менен апта қолға алып, Жылғаға құйған теңіздей жырдың зелі тасқанып, Ақ семсердей жалқылдап, шағылысқан күн шалып, Құрағындай айдынның жел шайқаған ырғалып, Терең теңіз тумбасы, тумбада жатқан нұр тасы Таратқан Жамбыл жыр талып. Жиырмада жырға жел беріп, аударған жер мен сең Болып, Тезегіммен қопарып, таусылмастай кем болып, Үздіксіз болған оңғын той тыңдағанда ел болып, Ақ бидай терген тауықтай елге жырым жем болып, Алатаудың аясы, бала ұса Шырғай саясы үніммен шыңғыш Жаңғырып, ақын Жамбыл мен болып, Өскен өмірім кең болып. Өзен деген ат болмас, атжаларлық су ақпай, Ғалым деген ат болмас, айтқаны тұрмай шырақтай, Әнші деген ат болмас, әуезі көңіл жубатпай, Ақын деген ат болмас, қандырмай мейір суаттай, Жыры болмай бұлақтай, тұнығы болмай сынаптай, Алатаудан арындап аскән судай құлатпай, Қағыр жығын көңілдің қытығын тауып сұраптай. Досың болса күлдіріп, сүйсіндіріп шуақтай, Жауың болса бүлдіріп, домбыраң берген жырың оқ Бәлтегізіп сұлатпай, қан қақсатып жылатпай, Домбырасы шыңқылдап жағына сөйлеп күңгілттеп, Айтқан өлең өлең бе, бақылдаған ылақтай, Ақындардың ақыны айдың күлді ай ақылы, Жыр тұлпары сүйімбай осылай айтқан уағызды қалғанда Жырды ұнатпай. Ай ескідей еске қалғандан Жасымда айтқан жырлардан Ескерткіш еді батырға қиядан шауып қырдалған. Қиянға шауып жол салған бөрі басқан бүркіттей Қансыратып ұяудалған. Батырдың жыры сүйекті қатықтай иіп тыңдалған. Жамбыл Жамбыл болғанда, жыр дауылы қозғанда, Қырғыз, қазақ елінде талай рет жырланған. Бата берген сүйімбай жырдың тіккен туындай айтқанда Маған ақылды жырла деген батырды есімде мәңгі сол Қалған. Бойда қуат болғанда жиырма бестің жалыны Тебінсе темір үзгендей толысқанда қаруы, Сия сауыт қаламсыз, дәптерге тәп қағазсыз, Ой қозғаған домбыра, сөз қозғаған домбыра болған Кезде Жамбылдың домбыраменен жазуы. Жырланып еді осы жыр, жырламайын десем де ел тілегі Қоймады. Таудан құлап тарғыл тас, Тарығып шығып көзден жас, қыспақ заман кездесіп, Қайғы басып қарындас, тарыққанда сүйендер ел батырын Ойлады, ойламасқа болмады. Қабағы түсіп қамығып, батыр ұлын сағынып, Ескіні еске түсіріп, жырып еді сондағы. Ал қарасаң балам жоғары, Көтеріліп қабағың, Қар туылға мұз сауыт Алатаудың алабы. Желкілдеген қарағы, көк майсалы тамағы, Жұпары из боз жусан, бетеге басқан балағы. Мұрмен тауды қаптады. Ескі күйді сонау бір шығарып естен барамын. Алатаудың атығы, созылып жатқан қарлы жаз, Терескейі ұлы жүз, күңгейдей жатқан қырғыз бар. Толып жатқан шоқысы, шоқысының атылы бар. Қозу бас қордай жаясы, содан өрлеп тартылар. Суық төбе, дегелесі, ұзын ағаш көк төбе, Қарғалының биігі, шұбар аттың үрі бар, Қасқа су мен үш қоңыр, қызыл күңгей екін бар, Қарағайлы құрт туыс, Талғардай иік шоқы бар. Есіп тұрген ақ шелек, қаңыр қара бар асыл бар, Шыңдардың шыңы қан тәңірі, таудың биік басы бар. Жетісудың желіні дегенде тауым осылар. Ау қоршалаған ақ бұлтты, Ойында жаңбыр өрдеғар, Ойпатында көп шалғын, ұшарында мұзды зғар. Бейн өмірдің бейнесі, бүгін шаттық кеше зар. Жайлағалы мұң адам сынып бітпес несемң. Неше халық, неше хан тапты қырғын талай жан. Толып жатқан оқиға, соның бірі айтылар. Заман заман дегенде заманға қожа адам ғой, Наразы болсаң заманға барғы нәні соған ғой. Жырға желі заман ғой, елдің күні қараң ғой, Қақпа қылдап қан мінген, қайғы басқан заман ғой. Зар заман деп ат қойған, зарланып халық соң қойған. Зарлануы халықтың шеккен асыл ушықты, Айдаһар ұтып аюды, шоң бас еді шым шықты, Леклек солдат айдатып. Ай лек-лек солдат айдатып, мойнына жекпен байлатып, Оралдан өрлеп Алтайға алуға патша ынтықты. Садақ тартқан қазаққа түтіндетті мылтықты. Ертісті өтіп оралып, Жетісуға қол соқты. Бұрынғы қожа Құдияр қазан атын мінісіп, Қопаң-қопаң желісіп, жалғыз күйлік киізіп, Көк шай салып су ішіп, берді мылтық арттырып, Мыстан керней тарттырып. Соғыспақ бұл патшамен Аягөзден бір шықты. Ай қар сатылған зеңбірек қолдан туын жұлдырып, Қорған сабын бүлдіріп, қайта қашып бірлікті. Жайғашпады Құдияр жолында ғалық түн шықты. Жабықтылып үйдіктеп, айғыр атты жетектеп, Қатын бала шырылдап, қан жолынан су шықты. Бірнеше күн өткенде Колпаков пен Черняев Жетісуға Жеткенде Құдиярға қағынды. Тағы ғанды сағынды. Алатын орыс қазақсың аламын деді бәріңді. Қырғыздан орман бірігіп, Қордайдан өтіп көп әскер Періскейге ағылды. Келеу қабыл қас қарау Сарыкемірде шабылды. Шапқыншының аттары сауырынан аққан тер тұшпағынан Сабылды. Бейғам жатқан қалың ел қарсы тұрмай Жалынды. Жаудан күту жақсылық сарыққанның салдары. Майдан күту жақсылық тарыққанның салдары. Шын болмаса нағылды. Жасағанша жауыңнан бірде қотыл жаныңды. Құдиярдың қоспегі жалынған сайын тарылды. Бөктерде жатқан көп Дулат бөлінді де жарылды. Ес еңгіреп ер кетті. Кемпір шалды еңіретті. Керегі талап алынды. Дулатта батыр Ысбатай жаудан қорқып сенскеніп, Сарыбұлақтың басына, Аңырақайдың тасына түнде барып Тығылды. Батыр толық бола алмай, Елдің туы жығылды. Үш бөлінді көп Дулат бір бөлігі беретпей, Тауда қалды қамалып. Қалың жаудан жасқанып, ай саным қырынан өрледі. Бір бөлігі қаймығып жау қарасын көрмеді. Шапырыл ашты қара сай жаудан қорқар ермеді. Қиратып жау жатқанын Дулат жақтан білмеді. Тездетіп хабар келмеді. Бір бөлігі Дулаттың Баямердің ауылы Іледегі Тоғайдың Түбегіне тығылды. Қарсы тұрар жігіті жау қолынан қырылды. Жеті жігіт, жеті қыз жас жандарын ғұрғаштап, Түйелерге мінгезіп, ағында суға бұрылдай. Ай су дегенің тілсіз жау. Бұрқыраған шуақ асу Ақ төбегін атқылап Жыңғаққандай жұлынды. Қызды көріп қырық әскер қылшылдатып суырды. Айқайласып, ұмтылып иектерін жымырды. Жауды көріп үңкі жас асау суға ұрынды. Қарғып түскен жеті нар тұңғиыққа жығылды. Қызғалдақтай он төрт жас қалды судың түбінде. Озбырлықтан асқынған елес асы қайнады. Кемпір бүйір таянып сұңғылап сайрады. Терме бүліп тізілді. Қайдағы мен жайдағы ызың-шуыл, Қым-қуыт шығып жатты ойрана. Қабағын түйген қанды жау ұрыл шуыл найзалау үйіріліп Елді айдады. Іш шықпасын сезгендей құр жулаудан пайдалы дымын Қоймай жау шапты. Жанқарас пен Жантайдың шырылдаты Сәбиін еңкілдетті кәрісін. Бойжеткен қыз Генчек қатар менен тарттырып, Күңір етті тау шын. Кокандтан келген көп әскер жел қайысып сыймады. Ал малмен басты шулатып, қой жиырып жинады. Тасқотанның сазында ақ шатыр мен көк шатыр Қатарланып тігілді. Бала тулар желбілдеп, ақ семсердей жарқылдап, Қопаң-қопаң шоқытып, тебінгілер сартылдап, Зерделі шапан бегілерде шағылып күнге жалқылдап, Түйеге мінген жас әйел бетін жыртып аңқылдап, Жас өспірім сұлу қыз жүрегі ұшып қалтылдап, Жалау қағып жасауыл, мәз байрам боп қарқылдап, Түйеде тұрғанда елді түс шылдам деп алқындап, Шабылған елде дәрмен жоқ жылай да берді сұлдап. Ал ел тарықса ежелден, Ел тарықса ежелден батыр түсер ісіңе. Батыр барған түйін түз қалғандай еді шешілеп. Жер қосты тон алған төмен қарап тесіле. Жас өспірім жас батыр елге салған незіл бе? Арыстан жүрек сұраншы шыңда жатыр алыста. Оны шыңға шығарған қонысы жоқ қол қысқа. Жаз жайлау өш қоңыр қыс көшеді Арысқа. Шапырыл ашты Азата ұлы жүзде туылған. Өз әкесі қаш кеді арға тасы қара сай. Бір жақыны сауырық жауды көрсе шаладай. Туқым қуған батырлық үзілмей аққан сағадай. Ұлы жүзде қазақтың ал жағына қорадай, Жел жағына панадай. Ал сол сияқты батырға алыстан қонақ келгенде қала Түн күні көбеді. Қонақасы таба алмай жайшылықта ел көші. Батыр ауылы көңілсіз. Албан Дулат байұлы кетер еді қарамай. Сондықтан батыр шыңдады ақ біреуін мінгізетіп Қыранға мала ырлыс батып. Малы барға жалтақтап жалынды көрші бола алмай аңсады Ел батырды жатса дағы алыста. Жақын болса сұраншы қыз баспай еді дабысқа. Көбекең деп келген жау көнбес еді намысқа. Мұндай жаудың талайын талай рет жапырған өрттигендей Қамысқа. Ұрланып келген бұл жауды білмей қалды қапыста. Дағдырған ел дүрілдегіп батырын да адам іздейді Алыста жатқан батырға хабар бер деп барысқа. Кәрі боз бен мәуке қарт атты терге жүздіріп, Дақ түспеген жотаны қопара шауып, Із қылып, қосақпен шапты батырға тура басып кетуге. Жаудың қосы жол алды. Елені ойлап төмендей ортайменен оралды. Күн бата шапқан қосақтар түн түгелдей өткенде, Күн төбеге жеткенде ақ. Сеңгірдің тасына аңырақ айдың басында өксіп, Жылап отырып, ат шалдырып дем алды. Алатаудың шоқтығы күлдінің тұрған көз алды, Екі нардың шоқысы зеңкиіп көзге түскендей, Батырдың бойын көргендей езіл тауытып қуанды. Жеңін шешіп, желпініп, ыстық демін шығарды. Күн төбеден ауғанда құдық танатын суарды. Өрді беттеп екі қарт намазын оқып, Жол алды. Отардың жазық даласы қопара шауып өрлетті. Шапқанаттың екпіні шалғынды шайқап желдетті. Күн тұғырға қонғанда, намаздігер болғанда суық төбе Ерімен, суық төбе өрінмен қарттар өкшіңе кеп Жетеу. Ай зеңгір, зеңгір қитас. Бірінің аты Қара бас, бірінің аты жалаң ақ. Сұраншының ауылын түні бойы іздепті. Қайда екенін білмеп пе? Тау шұңды түнде тұнырланып, шалды күмбетті. Бірін-бірі екі қарт қалма қойған шоқы деп. Соңау қытырған қара күңгір қарасайдың қосын деп күн Шалғанға сонау қыр. Қызыл күңгей қиясы мекені ердің осы деп Шошай түсіп, қолдарын таптық. Тесті бұл жалын тағы шапты қиялық. Қызыл күңгей бауырын іздегенін табуға алдырды Қарттар сабырын. Бұлақты шалғын жайлаған, Белдеуге атын байлаған. Қызыл қия қойнынан батырдың тапты ауылын. Ай сұраншыға жетті де жығылды қарттар атынан. Ақсақалы суылды сорғалап аққан жасына. Арыстан мүше жас батыр сүйеді келіп басынан. Төреғалаша төсетіп, орын берді қасынан. Әлденеден тарығып, бейнесін көрді жасаған мейірімді Туған сұраншы ел сүйіп жасынан жесірменен жетімді Атына артып көшірген, ерегіскен жауларын су Құйғандай өшірген, тарығып келген қарттарға Қайғырып, жаны ашыған қабағынан қар жауды. Кірпігінен мұз қатты. Кім еді деп басынған беттеріне су сеуіп, Екі қарт есін жиған соң оқиғасын сұрады. Естанып өткен басынан көз құрғатып, Екі ат арсаланып, сүйегі кемсең қағып, Иегі сүйегін тыңда ерлерді ерді туып-өсірген атасы Мен анасы жалпақ жатқан елде олай болса, Жамбота арқалықта сүйенген елдің де ұлы сен деді. Желі болған ақсақал зарлы болды бұл сапар. Таудан іздеп батырды жай барақат келеді. Заманнан заман асқынып, зәрін бара жаюға. Бөрі түрі айналды айдаһарменен аюға. Иттен де көп қанаты қу ағаштай түспейтін халыққа Үстіне саясы елді сатты. Жәл деп боп алтын алып, баюға қандар шауып, Қан датып, қанқақ сатып зарлатып, Елдің басын доп қылып айналдырды ойынға. Сап-сап тұрып солдаты сартылдатып арбасы сірескенде Зеңбірек бетке ұстаған айуаты патша кірді қойынға Қырға тағып мойынға. Коқанды ұтқан Құдияр өр төбеде тәжігін көкпе ретіп Тойында. Патшаға қарсы тұратын туаты жоқ бойында. Қырғызды қанға батырған әркімге бір сатылған орман Қамбар қолында. Қазақты варап талайық, Патшадан бұйрық алайық деген мақсат ойында. Арам тұрмақ зәнтәлақ екі көзі қанталап, Қасапшының итіндей қоразданып, Анталап салып жатыр қылаңды сары кемердің бойында. Ай қара құрым көк дулат Алатау мен Арыстың арасында Қонысты. Көпті болса шөп болды. Қандар жанған өрт болды. Көгін түтін, жері шұқ, кең жайылым өрісі. Басына күн туғанда көрінді елдің кемісі. Батыр деген ыспатай қара басын сауғалап, Тауға кіріп жоғалды. Шықпай кетті дауысы. Арқауы ұзын атаның келте келді иісі. Келеді деп ойламай ханға ханның перісі. Бейғам болып ел жатты. Жаудан күші кем жатты. Бейғам жатқан сол елді абайсызда жау шапты. Өртөде жатқан көбелді түнде басып суырлатты. Қыз келінші қатарға мінгізіп, нар мен атаңға Құспегін бен бегіннің шатырын жолдапты. Жан сауғалап, қорынды жас ауынан қорығып, Суға түсіп оғылып, қатын бала зар қақты. Қарсы тұрған кесінді қарсы тұрған кесінді атты шапты Кескілеп күртіннің бойун қан қатты. Атты шапты кескілеп күртіннің бойы қандатты. Арғымақтай Арындап, жазғы күндей жалындап тағы да шаңду Сөйлесін. Тар ер еткен өкпектей су серпіген ескектей Домбырасын сермесін. Тоқсан үш қапты торқадай, тоқсан күн хатты шорғадай Бәйгеден алған олжасын. Жақсы сөзді ел жаттар, ел жаттар. Шаттан қорғасын шеті жоқ мұхит теңіздей, Алтайдың алтын теңіндей. Көп шырынының қорғасын сыпырда соққан дауылдай, Сауылдап құйған жауынды ой шырыды жамбыл қосқа сен. Шырының тәтті аясы батырлар жыры баяғы. Жау дегенде шайнаған, нар кескенін қайраған Сұңқардай болат қияғы. Өрге салса ой талмайтын ай құрыштан соққан тұяғы. Сол батырлар жырбасы үзілмей аққан жылғасы. Май төбенің Бұлағы-ай. Май төбенің Бұлағы-ай. О балалар, балалар! Ақылды туғанда аналар жамбылдан тыңда мынаны. Әсерлі күндей аңқытып, тасыған көлдей Шалқытып. Тыңдаушығой шыр түкпе. Жамбыл қашан аяды? Қартайдым дейтін азым жоқ. Тыңдаушы көптей шазың шоқ. Айтам екен ай дегенін. Мен өлгенде қояды сүйекімнің сүресі. Сөйлегендей біз осы Жырдың сұлтан төресі. Биіктерінің төбесі. Өліп айтқан Жәмекең сұраншының Айығы. Орманхан мен Құдияр жеңіліс тауып бір Қайтты. Көктемде қайтып жаз жатты. Батырдан үйген таяғы Шымбайына Тыңбатты. Терең-терең ойлайтын аттан ханым аттан деп, Жараспайды шатқан деп. Манаптар ой шулатты. Бізге бұйрық береле, Бізге тұлпар мінеле. Біз менен соң кім қапты? Нарынқұлдың кигенде Құда шегіш ат едік деп. Сақтар шатыр қазақты ой болып жатыр бір шақты. Манаптарды жиылып, Не бар жоқты ойлалып. Атақтысына аттың кі силасына Шапан жап. Қайтсын сіздей сый алып. Бассын олар қылшағын қыздыратын боса бар, Молдасынан Қоша бар. Қоса бер дей соларға қос ғаталық әр уақты. Жиы қолыңды қыр жолға, өзің өлмей кем Болма. Сұраншығой жас қатты. Еркек болса келсін деп, қатын болса қалсын дей өз Шешесі Шымбақты. Орманханның Ордасы ала туды байлады. Қарақолдан, Мырғаптан жалалабад күнлақтан. Көп ала тау аймағы ат түйесін тарта алмай, Атаңдар әрең талтаңдай ордаға келіп түсіпті-ай. Майға бөккен байлары Алдиярға сой істеп, Басқаңда мендей болғын деп қора-қора ызғытып. Семіз қойын айдады үйір-үйір қасырақ шаялағын ту Сыра, шырғауланып жаясы. Қысыры мінген тайлары ақ пышаққа ілініп, Қабырғасы сыланып, қазы-ғарта шал жая қазанда Бұрқ-бұрқ қайнады-ай. Пісіпті саба сіресіп, уыс қымыз бұрқырап қара миыз Қаймағы. Оны келсе манап деп шарымаған шарлының Шарыған тойы ғой. Қымыз, боза аралас кекіресіп кілең жас арнап Тігілген үйлерде отырысты бойдақай. Хан бұйырған шыршылар бірде күлкі, Бірде зар. Қызыл тілмен балқытып, Бұлбұл болып сайрайды. Сөз аяғы бір соғыс, шыр аяғы сол соғыс. Енжар көңіл қырғызды, термелеп қоймайды-ай. Иман молда бастысы ақ перуан тәспісі. Өлгендерің жиһит деп, өлмегенің қазы деп сатылды Ханға иманы. Соғыспақ болды ақыры, сауыт киді батыр-ай. Сұраншыға хат жазған шүкір деді Орманхан орындап Білсін. Ойдағай. Әй, Сұраншыға хат барды. Сөзі жазған хатында батыр емес, Қатынсың, мұсылман емес, кәпірсің. Ташқын жиып қасыңа, мойынсұнбай ханыңа, Орыс қорсап жараның Алматыда жатырсың. Батыр болсаң алып кет, батырды менен көріп кет. Әуре қылмай атымды басыңды киіп беріп кет. Ажалыңа жақынсың. Хатын оқып Сұраншы жолдасын түгел шақырды. Шақырып салды ақылды еліне қылаң салғалы орман хан Тағы шатылды. Тағы өлімге айдапты. Алда бар ба батырды. Баруың ай орманға батпай ма? Бірақ ел ханға қайыстырған хабар ғой. Ханға халық батулы. Барғанменен амал жоқ, ертең орман келеді. Атып асары баланы найзасы түйілер қатынды. Сондай кезде байтақ ел шақырғанда бармадың, Шалының тілін алмадың, ер болмадың, Изболдың деп қоймай ма атымды? Ойым бұлай жолдасым, көрмегін елдің көз жасын. Шығармай жатқа жақынды. Сан ертіп ақ жаныма жеке барып көрейін. Есебі жоқ жол қалып, бейбіт елге қол салып, Қосынан тамақ мал алып, берекесін кетіріп, Ұшырмалық көрейін. Жеке барсам ер десер тарап-тарап ел кетер. Орданың бір топ адамын, молда қожа, Манабын жекелесе көрейін. Мұндай уақытты қинайтын бір беттегі батырдың сол Бетінен бұрмалап керегі жоқтайтудың. Не пікірі барлығын іштері сезді әркімнің. Қос қасқа қойын сойғызып, үлкенге басын қойғызып. Ақ тұяққа ер салды. Азығына мал талды. Атына жем салды. Сауыт киіп, сайланып, ырғай сапты найзалып. Қорамсағын қолға алып, шымырқанып, Шырқанды. Қыр долға қарай бет алды ақ тұяқтың Үстінде. Аш қасырдай бүгіліп, қарнына ілген қалқаны. Ілгері-кері жүгіріп, шарқыраған сүңгісі күндей Жерден көрініп, тау шаңқырып, сылдырап, Көк темірге көміліп, қиядан шалған қырандай Күнастына үңіліп. Ерсін батын көрген жау жанынан төңіліп, Алатау асты Сұраншы қарал жалатты шотада. Жасаған жиған орман хан жалғыз батыр келеді деп Хабар алды шаушыдан. Батыр елін аяпты, содан қосын алмапты. Елден елге ұшқан сөз қырғызға түгел тараған. Сұраншының дұшпаны қырғыз емес хан екен. Елдің жауы дегені хандар жапқан усал екен деген Сөзді естіп, ақ қалпақты қырғыздар бір-біріне Қараған, соғысты қойып тараған. Елге қайтты ордадан сегіз мыңдай қол екен. Сегіз жүздей қол алды батырдың сақ манаптар. Қорғаймыз деп орманды келе жатқан бір кісі бір Кісіні жеңерлік мөлшерден тыс мол қалды. Келсе Құдай берді деп, тобасыз қолдан өлді деп. Семсерлерін қолға алды. Көк төбеден алғанда бесіндікке барғанда бұрқыраған Шаң көрді. Жұлдыздай атын ағызып, шарапы күнге шағылып келе Жатқан көрінді. Шауың көптеп жасқанбай кісесінен басқандай. Келген ерді таң көрді. Бәрі де бірдей ат қойып, салуға соғыслап қойып, Шабылуға жалғызға бойларына ар көрді. Бет манағы байлары ортасында байрағы жасағын жинап, Сайланған сұраншыны Хан көрді. Ханға келіп сөйледі. Неге мені шақырдың? Жай шақырса келмейтін. Ханға сәлем бермейтін. Халқы үшін туған батырмын. Хан деп сені сыйлар ем басың үшін сатылдың. Арасына өрт болдың, ала бөлік дерт болдың. Қырғыз, қазақ шақының бейбіт елге тиізіп, Шын getке басын қиғызып. Қаннан сусын сапырдың ел бөлігі орман деп. Аман қалсын мың жан деп төгіліп, Тынсын бір хан деп. Қара басың далғалы жекелеп келе жатырмын. Міне, менің семсерін қарап қойдым хан үшін. Қайратыма өй мінгенмін қалың елдің қам үшін. Басым тіксем қан алмай кеткен емес намысым. Сүттей елді іретпей тазамайды шіретпей. Жекпе-жекке шық өзің. Менің жауым сен ғана салмаймын еліме жара. Сенсіз менің дұшпаным сенсің менің алысым. Қасқыр өргені күшіктей хан жалтақтап қарады. Терең ойға шомылып, жерге қарап үңіліп жапырылды Адамы. Жел көтерген бұлттай шеттегілер тарады. Айла-амал сабақтас хан, манап пен табақта. Адам қалып шамалы хан егін қаққан соң. Қара мінген ер Боқай шыға берді бөлініп. Шешіп алып оң жеңін, белдігіне түреніп. Найзасына байлаған ту құйрығы түгіліп. Білекке ілген қалқаны оңды-солды жүгіріп. Қисық біткен емендей омыртқасы бүгіліп. Қағыл жүректің тұсы деп, өлер жерің осы деп. Көксіңгісін серт ұстап, жақын елді тебініп. Атаңның көрі сұраншы атыңнан қармап түсіріп. Жел аударған қаңбақтай, суалдарған дөңбектей. Ат үстінен ұшырып бәлем саған қалармын. Сен Сияқты шуардың түсі суық жыланның. Жағасынан алмаққа шыға сүңгі салмаққа. Қашан ана құмармын. Келіп қалды жүгіріп, қорқырап аузы көпіріп. Құртты басың тауында тұрған батыр бейнелі. Ысқара қыстың аясы ашарыстан кеуделі. Келіп қалған Боқайды шыбын қырылып көрмеді. Қолға мадын найзасын сүйеніп тұрған жердегі. Тоқта деді шәйханы қолының ұшын сүрмеді. Сезіп асы батырдың айтқан жерде тоқтады. Тірелген беуінмен тоқтадың. Кейін-ақ саған да Боқай жан керек. Сен тышқансың, мен мысық барасың қайда кимелеп? Батыр емес, хатындық майданда кісі тіндемек. Ой атаңның көрі деп өлтіремін сені деп. Қырғылшылдау не керек. Боқай, Байтул, Битұған олардан найза былғама. Екінші рет шақырам маған анау хан керек. Пиық қақты орман хан. Байтул менен Байтуған найзаларын кезеніп, Үзеңгісін шіреніп. Тұра шапты тұрғаннан. Сөйлей келіп Битұған. Қоян жүрек ит Боқай неге тұрсың сілейіп? Батпаса тістің жолды бер, біз жақындап көрейік. Жағасынан қарама ой атып ұрмай дүрбадай. Сен сұраншы құлақ сал. Қара айып келдім ханыма. Мына тұрған бәйгеге көмекшім бар жанымды. Мен мен едім, мен едім. Мен кімдерден кемедім. Батыр болсаң, мен де сол. Мен өзіңдей ер едім. Терезесі тең едім. Іштен келім қалғанда шығарайын арманды. Ханыма қолды салғаның төкейімнен кетпейді. Төре келді манаптың сақал мұртын алғаның. Ажал қайтап келген соң аямаймын жаныңды. Сенің қылған бұл ісің барлық жұртқа мәлімді. Соның үшін тап бүгін ағызайын қаныңды. Мен жүрмеген тау бар ма? Ала алмаған жау бар ма? Шығарайын жаныңды. Талай жаумен алысып күрескенді шыққанмын. Кенесарыңды өлтіріп топыраққа тыққанмын. Тұрлыбай соққан алмаспен қыл ойнынан шапқан мен. Абыройын кетіріп ханыма сүйтіп жаққанмын. Бесікпен қырған баланы өртеп ұзған моланы. Ел білдірген бұзықтың жазасын сүйтіп татқанмын. Вот байдан шыққан сыпатай Көмегіңе жарамай. Бай қызақтай батыры ода қашқан қарамай. Арғыннан шыққан Ағыбай, ыстыдан шыққан Бұғыбай. Табыннан шыққан Бұқарбай келе алмаған қазына. Бикірейді тұмсығы тиген қатты басына. Ханның биі батыры қирап қалған шатыры. Аш бүйірін таянып жылаған қыз бен хатыны. Хатын қызын жылатқан менің сондай інімді. Аспанда Құдай ұнатқан орманнан келген үш батыр, Үш шағын әй. Тап берді-ей. Үш Ағынан-ей, Тап берді-ей. Ашу қысып сұраншы, Астыңғы ерінің тістеді. Бірде сілтет найзасын, алды мен келгем дейтұған. Белсінген күзендей, ішін баса бүктелді-ай. Кеудеген найза күмп берді, екі батыр найзасын Шатыр-шатыр салысты. Сайлап мінген белдатар, түзе бүгіп қалысты. Шараланып қокайлар, аттың жаны қауышты-ай. Оны көріп хан тұлғы, ат қойысып шабысты. Ашқасырдай батырды, ортасына алысты. Ханның түбі үстісі, ортасында бір кісі. Түс алғанша ұрысты-ай. Күн түбеден өткенде, бесіндіге жеткенде жау қамаған Сұраншы, көзін қаптап қан алды. Тұла бойын жаралды, Орманханға ұмтылды. Алыстан салған найзасы, ту сыртына бір тиді-ей. Сегіз көздің қоң еті, кері-қары шыр қылды. Тобтан шығып хан кетті, сұраншыдан әл кетті. Соны сезіп ақ тұяқ, жан-жағына қарады. Жалқайырығын тарады, оң аяғын тарпыды-ай. Ор текедей ойнақтап, көкжайындай бұлқынды. Арыстандай жылқынды, жау жібермей орап ап. Шығармады қамалап, тұрып алып айналды. Ілмек болды найзабы, кірсін деді бір табыл. Сермен көкке шаңқыра. Жалт қарады Орманхан, естісінен тандыра. Алатауды қақ жарып, дабыл ұрып, Кәр шашып, шыға келді топ қара. Топ қараның алдында, жан досы еді Шағурай. Жанына ерген қырық жігіт, сұраншының үнкері. Жанына жақын келген соң, қамаған жауды көрген соң, Біріңге білсе тигізіп, басып-басып жіберді-ай. Хан қасында тұрғаннан, кім жаралы кім өлді. Онысы бізге белгісіз, батырды қамап тұрғандар. Сыртайын алып жөнелді, манаттардың көбілді-ай. Жаралы ханын өң керіп, қытылуды жөң көріп, Ордаға қайтты Орманхан. Найза тиген жерінен, қағынып кетіп ем қонбай Ордасына. Жебөлді-ай. Әй, жолдасына қосылып, сұраншы қайтты тауына. Ақыры болды соғысы, хан манаттай жауына. Қырымнан шалған қырандай, келген батыр бабына. Ақыры келіп ол өлді, Алатауда көмілді. Атын түгел ел білді, адам туып адамнан елу жылда Жаңарған. Жаман күнді өткізген, жақсылыққа жеткізген. Хан сасытқан хан жоқ, ашу-араз сәрі жоқ. Балдай тәтті туысқа, жеттім қадір. Таңына-ей.