Сүйінбай мен Қатағанның айтысы

Мыңда сегіз жүз қырық жетінші жылы қырғыздың бай Жонжар манабы Орманхан шешесіне ас береді. Осы астың боларын жетісуды билеп тұрған Тезектөреге Алты ай бұрын хабар етеді. Сондағы айтқан сәлемі «Тезектөре асқа келсін, Өз сойысын, ас суын және ақындарын, Шешендерін, палуандарын қалдырмасын» дейді. Мезгілі жеткенде Тезектөре ысты бөлтірік ақыннан Жиырма бір жасар Сүйінбайды, батырдан сұраншыны Қасына ертеді. Барлығын жайғастырған соң қазақтың атқа мінер алпыс Жақсысы менен қырғыздың жақсылары бас қосады. Бұл асты Орманхан басқаруды Қарабәйтітке тапсырады. Қарабәйтік патшадан шен алған адам. Бір уақытта Бәйтік сөз бастап «Тезек осы анау Отырған аққұла жігіт Сүйінбай емес пе?» Дейді. Сонда ат аталған Сүйінбай Тезектен бұрын Сәлемдесіп былай деген екен. Ассалаумағалейкум сәлем бердік. Мүбәрак жүздеріңді жаңа көрдік. Атақты ас жиынын құттықтауға Бауырлас қырғыз елден Саған келдік. Жақсылары қосылмай дау қайда жанға жетеді Арыстандар қашқан аңға. Қанжантай Қарабәйтік әтекеңмен кеп қалдық саландасып Орманханға. Арғы атаң ер Әтеке батыр Жантай басыңа киген Бір күн қызыл алтай. Ақ қалпақ ағайынды көрмек үшін боларын осы астың Күттік алтай. Бас қосқан екі халық. Ұлы жиын келген соң сөйлеу керек сізден айтпай. Қан орман болмас іске бұрылмайды. Қанжантай ақсұңқардай қырындай деп. Ми балы шынар ағаш Қарабәйтік сан тұрғай бұтағында Шырылдайды деп. Қаншысың Қарабәйтік ат ұстасо қалайша көлі қырғыз Қырылмайды. Сонда Қарабәйтік сөз бастап «Біздің осы жиынға Арнайы алдырған қатаған деген ақынымыз бар. Сүйінбай бәйгені сұрап аласың ба, жоқ жеңіп аласың Ба?» дейді. Сондағы шыдамай Сүйінбайдың айтқан екен. Мынау жер хан затының ойнақтары қорыған алтын, Күміс шарбақтары. Хан болып жеті атаңнан бері қарай күн тудып, Алтын тақты орнатқалы. Тышқандай шала жансар ұстап алып, Мысыққа бермек пісіп ойнатқалы. Жүйрікті дүниеге дүбір салған кетпесін көтеріліп Шаңдақтары. Ой, қасса екі арлан біріккен бірнің шайналды ғой Бармақтары. Елдің абыройын жарысқа сап түспесе, Ортасына шаңырақтары. Шығарда жүрегіңді сал бәйгеге. Жоқ емес қазақтың да саңлақтары. Осы кезде босағаның сол жағында отырған қағылез қара Жігіт бірден Сүйінбайға тиісіп былай дейді. А Сүйінбай тоқтат сөзіңді. Ояйым ба көзіңді. Ақынмын деп ойлайсың мен тұрғанда өзіңді. Қисық ағаш кездесті бір құрайын тесіңді. Барың болса ғарышта барарда жерің сесілді. Сыртыңнан іздеп жүруші ел тұрды құдай кесіңді. Қатағанды байқамай түстің бе бәлем қолыма. Үрлейін бе сүт теріңді. Тырнағыма ілінсең көтерлетін шайнайын. Қыбырлаған желіңді. Шалғын келіп отырма. Қара жалын қыз қыжым. Қан орман байтік бекімді. Теңтіреп жүріп, қаңғырып былғама шалқар көліңді. Ажал айдап келген соң саған өлім тегін бе. Көрсе түйең көзіңді. Қазылып тұрған көріңді. Ажал айдап келген соң саған да өлім тегін бе. Әкеңе қазған бөріңді түсір үйіңді өзіңді. Келіп қапсын Сүйінбай байқамай өлер жеріңді. А Сүйінбай, Сүйінбай, Сүйінбай маған бұйымбай. Сүйінбай сені де жеңермін. Ешкімге де сыйымбай. Бос жапалақ сөзеді. Қияқты сұңқар мен едім. Тырнағыма ілінсең қалмайды елкен-тыйынбай. Еліңе сосын қайтарсың. Көзіңнен жасын тыйыңбай. Осы жерде жеңілсең кірмесін қайта жиынға. Келіп қалдың ордама қатағанды тыйыңбай. Қорықпаймын адам деп айтысатын ақынсың. Бір ғалаштық тиын ғай. Керегің жоқ қырғызға керегің қазақ жиын ғай. Шоңғарың менің бекенім. Ақын деп сенін етемін. Жебесі өткір садақпын, сүйегіңнен өтемін. Меніменен айтыссаң, нақ түбіңе жетемін. Сүйімбай сені ақын деп бекер әп келген некемін. Жарға біткен жантақсың, жарап жүрген бұғамын. Бірақ шайнап кетемін, әскер тартып барғамын. Сөзімнің тапшы жалғаның, қырғыз болып аттансам. Өзімдікі емес пе, қойныңдағы жарларың. Атқа да мінген нарларың, кенесері түріңнің. Басың кесіп алғамын, Наурызбайдай бегіңді. Үйтке сүйреп салғамын, заты жаман Сүйімбай. Кәнігегің далғаның, алам деп кегің жүргенде. Ішіңде кетір арманың. Менің атым қатаған, қоңыр гөрäk ішінде. Бесі жұлқын атаған, Сүйімбай шәйір ақын деп. Мұның несін атаған, қос мойынды қоян жол. Тұлпардан туған жатаған, айтысам деп менімен. Баймырзаңды қысағып, өлтіріп алма қападан. Сүйімбай сенен жеңілсем, қатаған болмай қатайын. Көкшөшектен жатайын, қырғызға уәкел бесіқ қып. Бес теңгеге сатайын, арманда қалма Сүйімбай. Ақын болсаң байқайын, басыңнан өлім жалдырып. Миыңды ырақ шайқайын, айтыспаймын сетіңмен. Секір сөтіп қайтайын, байлығымды айтайын. Көптігімді айтайын, орауыз қара бұғадай. Бекер шайнап жатпай еді. Жүйрік жалын тараған, күніне шауып жараған. Қарабай тік бегім бар, падишадан сен алған. Қай жақсың бар ай қазақта, орман қаңға балаған. Батыр Жантай бегім бар, аузына қырғыз қараған. Қырғызым түгел қосылса, қазақты ұрып сабаған. Егіз екпен тоғыз ақ, бұғы деген қырғызым. Аспандағы жұлдызым, қырғыз болып аттансам. Өзімдікі емес пе, қазақтағы бар қызың. Қызың тұрмақ құл болар, босағаңдағы жалғызің. Ойламаймын өлеңді, Сүйімбайдың өлеңін. Қазақта ғана уақынсың, бұл жерге жоқ қой керегің. Тасты ала тас төскен, өлік жеген құмайсың. Ақылы жоқ Сүйімбай, кімнен көмек сұрайсың. Келе сала бер дейсің мін, отырған бегіммен. Ұмтылсаңшы өзіңнің, жемжейтігім теңіңе. Бір намысың келмейді, қырғызға кеткен кегіңе. Қаңғыру өскен қазақсың, сандалмай жоғал жеріңе. Сүйімбай ақын сенің бе, меніменен айтыссаң. Кіргізермін әкеңнің, қазулы тұрған гөрінде. Үлкенді жерге қарасаң, үлкенді үлкен демейсің. Кішіні кіші демейсің, сөздеріңе қарасам. Төрт аяғы теңдейсің, меніменен айтыссаң. Ширегімде келмейсің, ерлік кімде сүйінжан. Билік кімде сүйінжан, байлық кімде сүйінжан. Өзіңді жерге басырған, кезеңді жерге басырған. Найзаға желеп байлаған, қазақтың шауып жылқысын. Алғына салып айдаған, байлық десең бізде бар. Көптік десең бізде бар, ел шетінен айтайын. Сары бағыш мұңдызым, шағамдағы құлқызым. Маңдайдағы жұлдызым, бұғы деген көп жұртым. Байлық десең мұнда бар, билік десең мұнда бар. Көкше қоян мұнда бар, мендей ершіқ айда бар. А сары ру деген қырғызым, сары рудан қозғасам. Тең келмес оған қаруым, оған қатар көп солтын. Найзасын тасқа жаныған, атына мінеп жаратқан. Аузына жанды қаратқан, сол солтынның ішінде. Қалың қара қанайым, қанайымды қаптатып. Қазағым саған салайын, алдартыңды орайым. Қаптаған қара бұрандай, қазақ қандай мен қандай. Оған несін қарайын, былай барсаң тынайым. Қақ шекеңнен ұрайын, қиылғаға өңіл бұрайын. Тынайымды қаптатып, қақ төбеңнен ұрайын. Батыры жоқ қазақсың, қамалға айдап кірайын. Тау құя сап тас құшқан, қанаты гүміс құмайым. Насілімді артық қып, жаратқан жоқ па Құдайым. Алатаудан төтіліп, тауешкідей тік басып. Саяғыма шығайын, айтыспаймын да сетіммен. Секір сөтіп сынайын, а былай барсаң саяғым. Саяғым аман тұрғанда, Сүйімбайдың үстінен. Алар еді таяғын, бұрынғы мен соңғы да. Оңалып еді таяғың, қаңғырып жүрген ақының. Құлға түсіп құл болып, орман сынды бегіңнің. Құшақтап сүйген аяғын, Сүйімбай ақын байқадың. Қақ желкеңнен шабайын, сен сияқты ақынның. Зар жылатқан талайын, саңылақпын деп айт. Төбең қимылдашы қарайын. Қатағанның екпінінен жасқанған тезектөре Сүйімбайға Жалтақ-жалтақ қарап, қаны қашып сұрланып кетеді. Мұны лайықтап қалған Бөлтірік шешен "Әй төре қаныңды Қашырмай көтеріл басыңды" дейді. Осы кезде Сүйімбайдың шаңқ етіп дауысы шығады да, Өлең алқымына тығылып, тынысы тарылып, Талықсып бара жатқанын байқап қалған Бөлтірік Қызылекей алып асты басып отырма шығар дауысыңды деп Арқасынан салып қалады. Сонда Сүйінбай екпінді етіп былай деген екен. Ай қашырма төрім қаныңды, Қашырма төрім қаныңды, кіргіз дейін жаныңды. Қатағаннан жеңілсем талап алғым малыңды. Іздегенім осы еді, іздегенім табылды. Бұл отырған қатаған мұнша неге қағынды. Ақымақ туған қатаған жүрегің неден қабынды. Беделіңді түсіріп көкөйін сенің арыңды. Бар қазақтың атынан қағайын біраз табылды. Қәзір тартып аламын кеудеңдегі жаныңды. Табағың шықса Сүйінбай тартуғылып тартарсың. Қойныңдағы жарыңды айдап келіп берерсің. Алдыңдағы малыңды, малың да түгіл барыңды. Өз-өзінен қағынып қатаған сөзден жаңылды. Болаттан ұрыс қылышпын алтыннан соққан сабынды. Ажалы жеткен қатаған қызып тұрған темірге өзі келіп Қарылды. Алжыған тазы секілді аңламай жаптың аңыңды. Елімбе неге келдің деп талпа салақ қарынды. Жүйрік аттай өзілсем көре алмассың шаңымды. Тұйығыңды қозғап қайтесің көтеріп қатқан қағыңды. Ақылсыз туған қатаған иттігің қашан арылдай. Ай ақылсыз туған қатаған алып ақын аңғарып асыллық Сөзді айтпайды. Ақымақ ақын сандалып өзін-өзін мақтайды. Шайырмын деп қатаған ұялмаймын да келгенше үйіңде Неге жатпайды. Доңбыраның орнына таяқ алып қолыңа бұзауың неге Бақпайды. Айдары алтын барысты сендей төбет Қаппайды. Тұрайсын айтар Сүйінбай қатағанша шаппай Деп. Манаптардың әкелген мынау болса ақыңды шолақ Екен ақылы қайтыр бағым бұл үлгір. Айтыс ұлға менімен сөзінің бар ма татымы. Жәнәда сөзін жәнәда бастанып жүрсің қатаған. Бес алты өткен танаға кенесары Наурызбай қырғызды Бары бес жауып келтірген аузын тобаға. Төрілерін кергілдеп апарып тыққан мұлаға. Шындықтан аспай сөйлейін өтірік айтып бола ма. Ол Құдайдың қазасы қазаға қарсы бола ма. Ақымақ туған қатаған маған ұқпай жоламай. Устаған екен ер дәуіт ең алдымен көрікті. Саты жаман қатаған мұнша неге селікті. Наурызбай өлді деп айттың кер баланың сөзінде. Құсайын шийт болыпты он сегіз мың ғаламды. Кезіп жүріп қыдырған қазір еді әлі жерде. Құлындағы құлынан олар да шийт болыпта. Аққу құстай ұшайын аяғыңды тұсайын. Бұл сөзіңнен шайқалды шийт болған Құсайын. Бұл сөздің болар азасы Наурызбай тірі болғанда. Қырғыздың жоқ ет бағасы шек келтірме өлімге. Ол Құдайдың қазасы шарықтап өтір үндерің. Сауылдап майда тілдерің кенесары тірі болғанда. Не болар еді күндерің табылмай кірер індерің. Қатағаннан жеңілсем өз бағымнан көрейін. Қатағанша сандалып ай алыстан ұрап келейін. Осы үлкен жиында үстем болған берейін. Аяңдамын желейін қатаған сенің мініңді бастан да аяқ Телейін. Ай баймын деп айттың қатаған байлығың сенің қайда Бар. Талқан көже ішкенің орынсыз бекер іспегің. Оташағың жұрт тақап орныңнан көшкенің. Жазда егін айдайсың жалғыз бұзау байлайсың. Әліңді білмей қатаған меніменен жаудайсың. Ажалы жеткен қарғасың бүркітпенен ойнайсың. Иттігіңді қоймайсың сексенге келген шалдарың. Бұтын ботқа қақтайды егін айдап жатпайды. Ойланбай сөйлеп қатаған елдің бәрін таттайды. Бір бір тана мінгенің таналарың бұлбұлдап. Көң шоқайың оқайып шөмекейің жылтылдап. Бұл шалдарың бұтында елім бедім тап бердің. Қаншығыттай жыр бұлдап бұл отырған қатаған. Не сөйлеп отыр бұл жылдап байлығың сенің белгілі. Аз қонаққа ақ сұрап көп қонаққа қап сұрап. Қазағы жақын келмін дем келмеуші медім байсұрап. Аға таған қатаған көпең сенің белгілі үш атаның Ұлысың қазағымды қаптатсам жұртта қалған көшіктей Айдалада ұлысың көппін деп айттың қатаған сөзіңнен Осы ұстармын. Тастұяқты тұлпармын. Қырқылып тауды асқанда жолыңды кесіп қырқармын. Шапырашты деген елім бар. Асқар таудай белім бар. Шапырашты еліме байтақ жұрттан сенім бар. Жауын жеңген қаратып тұлпар мінген жаратып маған Қандай теңің бар. Сұраншы саурық аттанса сыртқы жауға өлім бар. Қарасай лабаттанса дұшпанға қасқан құрым бар. Шапырашты қалың ел жауды көрсе қашпаған, Сабыр қылып саспаған. Қарасай үлкен ереді ерлікпенен ерлікке есімі елге Белгілі асылы заттың біреді. Әруағы дүркіреп басылмай әлі келеді. Тұлпармен шапса талмаған баратының ұлында одан асқан Болмаған даңқты батыр ереді. Бүкіл қазақ жиналса Қарасай білсін дер еді. Мен Қарасай ұлымын, айтулы елдің бірімін. Таластауды бөгдіріліп өрде жатқан Шапырашты батыр Туған еледім. Талайға тиген көмегім. Мен еңсінген мықтының талайын жеңген ередің. Сұраншы саурық кезінде қайсың бетке кебеді? Құдияр ханмен орманда алдына салып туғанда білім би Кеткен дерегің қаршыға тиген шілде қып сондағы қуған Денедім. Қырғыз, қазақ елдесіп, Тыныштықта тұрғанда анау мынау демегін. Шапырашты ішінде айтайын тағы асылым жаратқан қылып Жаратқан Құдайым үнің нәсілін. Шыбынменен айығың маңдайдағы айығыным. Екей деген ақын ел айтысқанда қиналсаң өлең сұрап Бізге кел. Есқожа деген батыр ел көсегісі көктеген Батыр ерлік дегеннен оған да ешкім жетпеген. Ал одан да ары шыққанда Байбішенің баласы батыр Туған сары үйсін, ұлы жүздің бәрі үйсін. Солар шапса найзалып, ұмыт болар тарихың. Екенімді сүйінбай енді батыр танисың. Одан былай барайын. Жауған қардай бурайын. Көсегісі көктеген батырлық пен ерлікте ешбір пенде Жетпеген. Қалың жатқан ошақты атамыз қойған осақты Шапқыншы жауды ол жалап, талай жерді босатты. Батырлары атақты алтыннан сауыт жасатты. Құтылмайсың олардан қашсаң да алып қосатты. Қатаған түгі ұнбайды тіл тігізіп халыққа әруаққа Тасат деуім. Одан бері ыстыğim бар. Алатаудай күшім бар. Мен оларды қозғасам қатаған артың мұштыңдар. Батырлар атқа отырса дұшпаны жылап сықсыңдар. Бұлыстыдан тараған ойық менен тілігім. Ол елімді қозғасам, сырқырар сенің жілігің. Тыныштықты бұзартай жақпады осы қылығың. Өлдесіп отқан екелдің қалаймысың бүлігің? Ақылсыз сорлы қатаң құрысын сенің ырымың. Оларға таққа үрсігелі ода бір жұртым іргелі Жігіттердің бәрі де теке жаумытның ғана дүниенің Қызығы тамаша дәурен сүргені. Іледен әрі өтейін Жалайырға жетейін. Он екі ата Жалайыр тарпан деген онда бар. Ақ көбекті өлтірген орақ батыр сонда бар. Арғы атасын айтайын. Туған айды балқытқан сөзге шешен балпықтан қоғалы Гүлді шалқытқан. Он екі ата Жалайыр аршынға қолын сермеген, Маңына дұшпан келмеген. Тұлпар деген сөлілде алтын ордада бағылып, Торбадан тұрып жем жеген. Алтын шашақ найзалы батыр деген сөлілде найзамен Шаншып бет шеген ажалдан бұрын өледі. Ыңғайына көнбеген сұлу деген сөлілде ашпаған бетін Пернеден еркектерін ардақтап, өмірде адам көрмеген. Батырлары жасанып, аттары кетпес кермеден. Қазақ деген батыр елде ешкімге намыс бермеген. Ай былай барсаң Дулатты батырлары көп шығып, Талайда жерді жулатты. Бетіне қарсы келем деп талай дұшпан сорлапты. Ыспатай, Андас, Байысет ерегіскен дұшпаның найзамен Кесіп турапты. Байназар батыр Дәуітәлі атын естіп алыстан жау Жүрегі сулапты. Ер Байысет кешегі қырық ерді сақтаған, Шапқан жауды ұстап ап бауырын отқа қақтапты. Дұшпанды беріп бастырмай, ат жаратып бақтаған барлық Батыр жігіттер қазақтың халқы жақтаған. Дулаттың төрт баласы, ай Дулаттың төрт баласы жердің Жүзін жасырды. Құдай бағын асырды. Ерегіскен дұшпаны алдына келіп басырды. Былай барсаң сиқымның басыңа салар тикуын. Одан әрі жанысым, жанысымды қозғасам жанып та кетер Қамысың. Қалай екен табысым? Ерегіскен дұшпанға бермеген қолдан намысын. Сөзімнің енді байқап көр. Қатаған айдап барысын. Төрт Дулаттың біреуі қалың қарап бопбайым. Бопайымды қозғасам кетерсің жанып оттайын. Күйдір өмін шоқтайын. Қосық біне қадалып. Садаққа салған оқтайын. Етім қызып кеткенде сабыр ғып қалай тоқтайын? Менің менен егессең жер гүлзамын топтайын. Жүре тұғын қатаған шымырымды жоқтайын. Бұлай қашсаң шымырым, шымырымды қозғасам, Кеудеңнен шығар шыбының, артыңнан шығар тығының. Алатаудан асайын, ділден өтіп тосайын. Қырқадан қашқан төгісім қиқулап қымай қосайын. Ал таталы албаным, албанымды қозғасам, Саған түсер салмағым. Албаның жұртым мен айтсам, тосырқаған тор аттай Бойыңда қалмас иманың. Білмейсің бе қатаған төбіңнен Құдай ұрғанын. Сол албаның ішінде айт менен құрман ал жаным. Найзасыменен төйрейді алдыңа қарсы барғанын. Қоңыр бөрік барларым, қызыл бөрік тарланым. Дұшпанның түші қасады олардың көрсең арланың. Берегі іскен албан мен ішінде кетер арманың. Көбекті сөзді көп сөйлеп, заты жаман қатаған әркім Беттей тау салдар. Ай одан да өр өрлейін, суанға қарай төрлейін. Домалақ ана баласы, бұлай барсаң суаным аз да болса Жуаным. Бүтін дүние жүзінде шөгіліп жатқан мұнарым. Суан менен егессең кесулі кетер құлағың, Өшеді жанған шырағым. Суанымды қаптатсам ешкісіндей кетейтін алдыма салып Туамын. Алдымнан жұтып қатаған артымнан айта туамын. Онан былай қаңлым бар, ай онан былай қаңлым бар. Қаңылыңды қапатсам аузыласын қаңғылар. Қолыңдағы барыңды, қойныңдағы жарыңды тартып алып Зарғылар. Жанышқылыңды қапатсам, Кең дүниеңді тарғылар. Ақылсыз сендей ақындар асыллық сөзді айтам деп Айталаққа қырқырар. Қожаменен төқұшақ сәлделері бір құшақ. Ғалибірім өз жұртым Сахарадан жөнейтін. Көлдене ұшқан қуғысап төрелерім тағы бар. Қан тұқымы бағы бар. Қалың жерде игерген қазақтың толған жалы бар. Төріңнен келсе ашуы қатаған сөзден жаңыллар. Аспанға шырқап шарықтап, қанатымды серпейін. Жанып тұрған жалыңмен сүйегіңді өртейін. Түбіңе сенің жетейін. Айта берсем таусылмас жалпақ жатқан ұлы жүз, Орта жүзден өтейін. Орта жүздің бірелі, орта жүздің бірелі батыр Көп түрелі. Қалың жатқан найманым, Құлашың кеңге жайғаным. Құрақ ұшып кететін үйінде келген мейманым. Азғана шыда қатаған найманым атқа қонғанда дұшпанның Қолын байладым. Атталысқа айдадым. Батырлары жасанса тана болмас жиғаным. Сүйімбайға жетем деп қазанымнан ас ішкен қанқұс Үлпірме тайғаным. Ол найманның ішінде бегім бетім қызайын. Төбеңнен әкеп өлеңді қосу ұстап туяйын. Төбеңнен өлең сауласа, сонда балар қуайым. Тағысын тағы айтайын, миыңды сенің шайқайын. Қара керей садырғым, оларым атқа қонғанда бойыңда Қалмас сабырың. Қазақ деген жұртымды жаратқан көп қып Тәңірім. Қатаған мен кез қылған Құдайдың қара әмірі. Одан былай керейім, керейімнен терейін. Мырзалық менен көптікте, батырлық пен бектікте. Одан өткен ел бар ма? Тәуекел қылып көрейін. Керейім атқа қонғанда үстем болған берейін. Қарсы шығып қатаған бітелер тілмен көмейін. Түлтілдікті қоймадың Сүйімбайсынды ақынды жегемін Деп ойладың. Ажалы жеткен торғайсың қырғименен Ойнадың. Сарыарқада сансыз мал алдыңа әкеп салайын. Алдардыма қарайын. Сарыарқаны жайлаған мамаға атым байланған. Мамадағы аттары құлынтайдай ойнаған. Берегі іскен дұшпанның алдыңа салып айдаған. Сарыарқаны қыстаған лашын сұңқар ұстаған. Арқа деген жерімде Арғын деген жұртым бар. Анау жатқан Арғыным, Арғыным атқа қонғанда басыңдан Сенің қарғыдым. Арғын деген сансыз ел қоныс қылған мекенің дүниенің Жарымын жерге кіріп кетерсің. Олардың бассаң қамырын ешкім басып көрген жоқ. Олардың ептің арынын. Сүйімбай біріңнен болам енді батыр танығым. Жеңемін деп кеп тұрған көрініп тұр ғой қалығың. Қатаған деген адамға айтқанда сөздің анығы. Тағы біраз айтайын. Ай тағы біраз айтайын. Арқа деген жерімнен айтыссаң сұрақ болмай ма? Өзіңнің тауық теңіңмен. Солар қада тағы да қара кесек елім бар. Неше бір жайсаң бегім бар. Олар шықса қиқулап арылмайтын сорың бар. Осы жерде қатаған тұра тұрсын, Сен неге көшіп те кетер жолың бар. Одан былай барайын, алдартыңды ұрайын. Тобықтыға барайын. Тобықтыны бетқа алып, жауғанда қардай бурайын. Батырлық пен ерлікте, байлық пен көптікте барыңды Әкеп салсаң да көре алмайсың маңайын. Тағы да қалды бір жұртым. Атығай мен қарауыл, әрқайсысы әр ауыл. Кілең жүйрік астында, кілең жігіт қасында осын өліне Қатаған ойланбай келдің осында е. Одан былай ұлағым атқа бір мініп шығарым. Қылышым алса қолына ұмыт боп кетер ұраным. Одан әрі қарасаң, қарасаң менен кернейден Қояншыменен тоғайдан шұбыртпалы ағылбай жүрегіңсің Қатаған. Соғылшың сенің табылмай жеті аталы жеті ру. Ода бір менің көп жұртым батыр мен байлық бек Жұртым. Жанғұтты деген бегі бар. Ойпан жерге қондырған керегеге алтын сырды Жаптырған, керней, сырнай тартырған. Ақылды жоқ қатаған сен сияқты ақынды құл қылып малын Бақтырған. Одан да ары барғанда қазақты жиып алғанда тоқсан екі Ұлы бар Қыпшағынды айтайын. Қылышын тасқа жаныған қырық жігіт бір-бір қазақтың Бәрі таныған. Айта берсе таусылмас тамыры терең арыдан. Қыпшағым атқа қонғанда қағылар қанба қазынаң Арыстандай айбатты қайратты кілең қабыллан тоқсан Баулы қоңыраттан. Әңгімені қозғасам жүре алмассың жалғанда кетерсің Түбі арманда. Қоңыратың қапталса таңбайсың қалың Орманда мұзың жарып кіреді қамалыңменен қорғанға Күнің қандай болады? Ноғайлыға барғанда жан қоярлық жер таппай әбігер Болып қаларсың басыңды қайғы шалғанда. Ноғайлыға қосынша тағы да бар ғой тамасы. Батыр болсаң гәнеки бетімге тура қарашы. Көппін дедің қатаған ойыңның жоқ-ай санасы. Түгел батыр таманым қызымменен баласы толып жатқан Көп қазақ көкпенен жердің қарасы. Ай орал тауға бір қонып, қиғашта түмің кетеді. Бағұрға қызыр жайылдаған жүз деп киіп байланған Мыңдап түйе айдаған, қарсы келген дұшпаның қоралы Қойдай жайпаған. Кеші жүзге жетемін елімнің қандай екенін түсінген Шығар көкейің. Құлағың салып тыңдап көр түбегіңнен төсеу өтейін. Көктің төңінен көк туған кеші жүздің баласы ай Таласы көк теңіз. Сол теңізге тыяды Еділ, Жайық екі су. Сырт әрияның саласы арасында сол жердің кеші жүздің Баласы сұлтан сиып бақ сиып қаңғыз екен анасы. Он екі ата қайыңлы батыр туған елі қаннан геуіп Көрген жоқ найзасының сағасы. Батыр туған балдары халқымның еді жағасы атқа қонса Арындап қырғыздың болмас бағасы затын ұрғыр қатаған Желіктедің қарашай. Одан былай әлімім елімнің бәрін танығым. Ешкім басып көрмеген оның да екпін арынын қолға Түстің қатаған мойныңда кісен қазығың. Тағы да бар шөмекей жебесі жерге түспеген шәрбаттан Басқа ішпеген. Құтылам деме қатаған мұңымен ісің бітпеген. Ар жағында шекті бар атадан туған текті бар. Сыйласқанды доспылар егескенді қаспылар. Шектім атқа қонғанда желігіп тұрған қатаған желіңді Басып саппылар. Одан былай айтқанда кеші жүздің кетесі батырларын Қарасаң торсықтайын шекесі қатаған адам деп үрсем Жоқ екен ғой жетесі. Одан ары адайым, адайыма қарайын. Зар жылатып жан шыған дұшпанының талайын жауды Қорғап бермеген. Маңғыстаудың маңайын адайым атқа қонсекер ақ Арақшашпен самайың. Орал таудың ар жағы шекті менен қызыл құрт. Көк найзасы қолында қалың әскер соңында қарсы келген Адамды ұстайды қамап тұрында. Кетпеймісің қатаған басыңның амат сауында. Атыраудың жерінде батыр туған шеркешім көсілле Жапқан көрпесін. Сұлулар көп ол елде алдына алған еркесін. Батырлар көп ол елде қарсы келген дұшпаным балтамен Қиған жел кесін атқа қонса шеркешім қай күнің күн Үн шертесің. Одан әрі шу дейін егескен желдей бұл дейін кеші Жүздің ішінде алшынменен жаппасың жан адам бұрыды Атбасын. Батырлықпенен ерлікте одан бақты таппасың. Сүйімбай сүйіп болғанша тұра тұрғын саппасы. Манаптары қырғызды қатағанды ақын деп алып келдің Ұялмай. Қатаған ақын сөйлесе үрлесін кезің жиалмай. Енді міні орныңдан отырсың бүгін тұра алмай. Базу бұлтқа жететін асқаралы тауың кенедім. Аққу құстар қонбайтын тартылған бұлақ сен едің. Айдын шалқар көлің мен едім. Ақындықты саудалап базарда жүрген сен едің. Қылышындай әліңнің нар кескенге жолықтым. Сүйегіңнен өтпей ме? Көтеріп басыңды сүйімбайға қарашы. Қаныңды судай төкпей ме? Ішің жалын, сыртың шоқ. Меніңменен айтысып әуелден сөзің оңған жоқ. Мұң отырған қатаған қайта-қайта мақтанып жантайдың Шенің қоймайды. Несін мақтан қыласың? Аңға шыққан тазыға оған да қарғы байлайды. Мен бір emen ағашпын, еселесең сымбаймын. Алдаспанға жолықтың, түбіңе жетпей тынбаймын. Сөз бастаған бұлбұлмын. Топ бастаған дүлдүлмін. Судан шыққан сүйректің байгеден озған жүйріктің. Шығарма қатаған үніңді есіңе сақтап бүгінгі қанатың Сынған күніңді. Жартақ үстін жапалап келтірдің менің Жынымды. Қырғыз, қазақ қосылып, Қырғыз, қазақ қосылып жалпылдап деп мұңның да Е-е-еее Сүйінбай осылай деп әуеліп барып, Ара-қарай айта бергенде төбеде отырған орман: "Сүйінбай балам, тоқтап, жетемізге жеттің. Сен жеңдің, қатаған жеңілді." Деген екен. Аттың түгінде қазақтың ат төбелінде қырғыз қашан көп Болу еді. Бірақ қазақ алауыз. "Сен соны айта білмедің қатаған." Деп Жантай ашуланады. Сүйінбай қатты-қатты айтқан жерінде қырғыздың Батырлары қылышын жармасып, орнынан қопаң-қопаң өтер Екен. Сонда Сүйінбайдың артына сұраншы ақырын ғана Көтеріліп қояды. Ақынның батыр әр кезде тірегі болған. Екеуінің мысы қырғыз ақындары мен батырларын басып Отырған. Содан асты басқарушы қарап айтып: "Сүйінбай жырағым, бәйгемді өзің қалап ал. Не тілейсің? Тілегіңді айт." Дейді. Сонда Сүйінбайдың айтқан тілегі. Деп тоқтағанда бұл Сүйінбай атасы мұңын сұрап кетті Деп қырғыз, қазақ әзілдеп күлісіп алады. Ақырын не керек Сүйінбайға Ыстықкөлдің ақ көбігінде Бейзатты қызын, Алты қанат ақ орда, алтын бесік, Ақ бүркіт, алтын қарғысы бар екі тазы, Бір үйір жылқысымен қосып осыған риза бол деп Шығарып салған екен. Сүйінбай осы айтыста қазақтың үш жүзінің баласын Түгел айтып, ел намысын қорғап, Мәртебесі биік боп қайтыпты. Бұл айтысты жазған мақсатымыз бүкіл қазақ елі, Жалпы қазақ жұрты бірлікте, ынтымақта болсын екен Деген ата-бабаларымыз аңсаған үлкен асқақ арман Тілек.