Еңлік-Кебек

Ту дүккен тобықтының қос басшысы жуан таяқ тоқтағыс Деп еңгісе жақында жамағайын солды сенің бар екен Кебек атты бір несіе. Сол Кебек мықты болған жасқасынан тоқаңда тастамапты Өз қасынан. Жас бала болсам мені жауыпты деп силапты Не бір сапар жол басынан. Кебектің он бесінде ваты шықты атты жаяу. Бәріне бірдей мықты көzetкір қара торы жігіт екен Тапал дауыл орта бойлы кең енеді. Өлуге ел қам үшін жанын салып соғыс десе тоқтамай Тойсаңқайлап. Жауға қатал жақыныңа тыңда депті кішініне үлкенде Ваға дайна. Сол кезде Бәлгер болған Нысан Абыш шын дәуресі кір Бақсының өзі нағыз. Кім білсін, кім айта ма, шын айта ма? Айтпады келуші деп бұл адаңыз. Кебек батыр өз бағын сынамақта бір күні іздеп келді Бәлгер жақта. Ағызға ұғышада жалынады болашып бері көр деп өзің Бақта. Әй, Абыз, алыңды бас қобыздың тарттар болса, Алалақың мойынына арты. Ет сөді балыңа жасырмай айт жалғыз ақ осы жерін Қыламын шарт. Шырағым болашым деп бола алмаймын. Ахақтан алалақы сала алмаймын. Жаман айтсам жабырқап қала жүр ме жасырып шының Сөзін тата алмаймын. Соны айтып қобыз алды Кебек тарнап шақырды Жындарынан ақын зарлап. Хорқұттың қара қалмақ күйін тарды үн қосып, Қобызына кетті сарнап. Жалбырлап темір масақ тұр сылдырлап Бақсының екі Көзі тұн бұлдырлап. Таңда саңғыңды қойып сарнағанын кеткендей сақтанба Саңа құлдырлап. Мұңданған қоңыр майда шыққан күні кетеді ықтиярсыз Ой шұңқырлап. Тыңдайды ал деп қоюанда санда Кеткендей құлағына жыңсылырлап. Таңбасыз екі көзін өңі қышып, сұт сұр болып олар Тып көзін ашып. Шөлдір-шөлдір сөйлесіп жынын менім тоқтатты өзін өзі Әрең тасып. Қысылып Нысан ағыз батқан терге қарады да сөйледі Кебек ерге. Та жадың биік табақ сындау қыздан Шырағым. Сондай қызға көңіл берме. Бармассың бұл сөзі өз ор ойымнан айтпаймын ғұр. Жан шіркін осылай деп айтқызып тұр. Күнінде қара жартас кез болады батырым, Сондай қыздан сақтанып жүр. Бармассың өзің іздеп кез боларсың. Кез болсаң ұзамассың кез боларсың. Сақтыққа торлық жүрмес деген бар ғой. Сақтанбасаң бақтыққа сөз боларсың. Бұны естіп Кебек кетті өз жайына. Бақса да балтгер сөзі шын байына. Ойнанбай ол туралы кеттің ұтып деді де жының сөзін Тыңдаймын ба. Бір талай одан кейін заман өтті. Салқын түсіп, қар жауар мезгіл жетті. Алғашқы қарашаның қара жауып тұсалып, Кебек батыр аңға кетті. Қой тастан бір түлкі алды іңге тығып, Сонда да қайтайын деп таңға шығып. Ізгесіп сунарменен келе жатса бір түлкі және ғашыны Жатқан бұғы. Қамшылап күрең атты жамбасына түлкіден бұрын шықты Қанбасына. Жел тұрып, боран болып кеткен екен аңғуан Аңғал батыр аңғасында. Құс түлкіні көрген соң кетіп ұшып, Ұзамай жар зұрқ етіп қалды түсіп. Бораннан байқай алмай өтіп кетті. Түлкі жатса дағы бүркіт ұшып. Таба алмай олай шауып, бұлай шауып сұмдан айрылдым Деп қалды қауып. Сәтінен түлкіні жеп қойған кезде алыпты күн батқан Соң қорға тауын. Бүркітті елеулі деп біліп алды. Еттен ши ояң-ояң түн боп қалды. Ел жатпай тұра ауылға қолайын деп шың ыстық Мөктірімен қайта салды. Бораннан байқай алмай бара берді. Адасып түл үшінде Кебек кетті. Осы қаһан өзенінің аяғында тұсаған бір матайға келіп Жетті. Белбеуге батбай лады Кебек сері боз қырау бұрқыраған Аттың тері. Осы күнде буып тұмай қыстап жүрген қара Жартас Кебектің келген жері. Сол үйге кіріп келсе кеш жарық деп болмапты жаппақ Түгел тамағын жеп. Ол күнде шай болмайды су құнығы Соңғы безі бәке. Кемпір шал, кемпір тағы да бір балшы бала. Бір бойжеткен қызы бар тағы жаны. Кигізіп мал тайдана Шарбақ қорған. Таңұра жоқ сізі төртеу ғана. Құрт ішіп, көңіл әбден жайланған соң Бекітіп шарбақ қатып айланған соң үй иесі Қонақтан жөн сұрады. Асын жеп, әңгімеге айланған соң. Аңқуған деді Кебек тобықтыңыз. Мен Кебек деген болам дөңгелексіз. Кебек атын естігенде жалт қарады бағанағы айтылған Бойжеткен қыз. Байғайтып қонақта сөз қайырмады. Әлі қыз Кебектен көз айырмады. Шырағым қонағыңа төсек сал деп жатуға үй иесі Дайындалды. Ей, Бай қонақ тысқа шықты дәл бірдей шалай тақтап тұста Жүр үйге кірмей. Кебек келсе төсек жоқ, төр алдында жатарын тұр сонда Қайда білмей. Қыз айтты күлім күріп Кебек ерге. Қонағым неге тұрсың төр бекерге, Мен сізге өз төсегім дайындап ем. Көрдің бе ұрын жату ондай ерге. Тең шешіп амық көрпе алды тауып Кебек күнде қызға Бір көңіл ауып. Анық Кебек сен болсаң арызым бар, Бір айдармын деді де салды жауын. Жатқан соң Кебек батыр төсекке кеп шимен қыздың қыла Бесет. Танымайтын қонаққа сырын айттым. Қонаққа сырын айтқан көрсе қызар жеңсіз қоюға шау Деп. Болғанда түн ортасы шалда жатты. Хоrul қап пәк ұйқыға әбдан батты. Үйдің іші тектегі сиып қалған соң қонақ келді дағы Қыз оятты. Ей, батыр, сен жатырсың ұйқың қандай? Мен бір жүрген сорлының бағым жандай. Көзсізген көрінгіңді көрсе қызар. Әдепсіз қыз дедің бе әлде қандай? Танадым түнімменен мен де сені сен қалай деп ойладың Ай кім еді? Құлдан қыздан сорлы бар ма деп ұр жалғанда өзінің Қап келмесе сүйген теңі. Атың еңлік мына шал менің әкем алы көп бірақ Еркек баладан кем. Жасында ондызыңдай батыр еді. Құр болып осы күнде әркімге жем. Нағашым бәй жігітте ер қабанбай. Берген жоқ шешемді деп айта алмай. Ес білмейтүн ескірге кез болып қыз жәй. Нөнер жақсыға қосақталмай. Мені де кедей емес қайғы берген күйеуім өткен жазда Ұрын келген. Қасына жаппақ түгіл жуынатын көрген соң шіріктігім Келген жерден. Мышан жоқ бе тауысында сақал мұрттан бұрында естуші Едім жайын сырттан. Кім болса ұйқыдан бас көтермейді күндіз асығыс дейді Ескі бұрттан. Бетімде тумай тұрып түскен әжім күнгідей есіктегі Қалды пәжім. Кербақтан кесейліге душар болдым. Осыдан құтылуға бар мылажым. Бармағы оң қолының тағы шолақ ұстауға бармақсыз қол Қандай олақ. Мен сергіп сорлы екпей кім сорлы айтшы батыр. Болған соң күйеуіңнің жайын сұрап. Сыртымнан көп жігіт жүр құлып кеңес. Мен атсам алмаймын сені демес. Солардың білеуімен кетер едім. Байқаймын бәрі медің тегің емес. Лапеткіш көрсе қызар әреліде көп не керек атын атап Пәленше деп. Аз күнде қызық іздеп жүргенім жоқ. Болмайды өнімсіз ес өмірге сен. Кез болдың бүгініміңда құдай айдап атыңды естуші Едім сырттан сайрап. Қасыр болса талғамай тап берер де түнімменен сығадың Сызат байлап. Жігітсің мен тартсам маған татыр. Міне осындай ішімде қайғым жатыр. Ойнас емес, өмірлік жолдасым деп уәде бересің бе Кебек батыр Ей. Мұны естіп Кебек сонда ой ойлады. Аз ғана одан кейін деп ойды. Бұл мені түнімменен сынапты ғой, Мен де бұны сынайын деп ойлады. Ей, еңлік сөзің рас, сыңдым саған. Сонда да бір сөзім бар айтылмаған. Екеуміз арт өмірді қоя тұрып, ойнап өлсек қайтеді Біраз заман. Ажал келсе малдыдан мал таймай ма? Қаза келсе батырдан жан таймай ма? Азар болса күйеуің жастау шығар. Жас өсіп, жарды байып қартаймай ма? Жас өсіп ол гүлденіп ержетпей ме? Байы бойындағы балалық бір кетпей ме? Асығыстық емес пе осы сөзің? Жақсы ел жаман ерді түзетпей ме? Талпынғанмен тағдырды бұра ала ма? Құдай қос тайбасымыз құрала ма? Азғынды қызық көрейік одан дағы бұл дәурен бір Ғалыпты тұра ала ма? Еңірек айтты. Таң қалдым бұл сөзіңе, Ұқсамайды түндегі мінезіңе. Өзіңе біреу айтса, ұнар ма едің талаптан ба, Талпын ба деп өзіңе. Құдай қоспаса бітпес жұмыс. Сонда да бізге керек талап, теңіз. Бекер қарап отырған дұрыс болса, Неге берген қолайық тіл берем тіз. Қалайда талап керек құтылуға. Оттан қашып кірсеңдер терең суға. Пәледен ашыйық та таш емес пе? Қайтып рыза болайын деген уа. Жүрген жоқ күйеуінің жасы жетпей, Тынжықтық қайу шеді тентіретпей. Ақыл салып бармағын сауғызуға. Кенде де күш бола ма көңілі өкпе. Тобықты неге келді мұнда көшіп? Мұғайжардан Шыңғысты көз тесіп. Сарықазан сарбала қабын ойлап, Мен ой жайлы онысы табан тесіп. Бір Құдай жер жүзіне шашқан несіп. Жоршасы жүрген жоқ па теріп жесіп. Аз күн көп арам жүріс ауыр жақ емес. Бермесең уағдаңды бір-ақ кесіп. Бермесең ондай уағда әуре етпе. Телміртіп бекер босқа тентіретпе. Қайы барсаң обадан жібермейді. Бірақ осы сөзімді ұмытып кетпе. Қаншама жалтырағанмен қыз қоймады. Бергенде жауабына қыз тоймады. Еңірек мына сөзді айтқаннан соң тағы да Кебек батыр Той салды. Еңе еңірек айтқан сөзің сөздің шыны. Сонда да бір сөзім бар таңда мұны. Соғысқа ілік тартпай отырғанда бүлдіргі өйіп матай Мен тобықтыны. Бізсіз де біреуіне бір қырын ала ғой деп береді Кім жесірін. Адам түгін мал үшін ел шабады. Қыз болсаң да білесің елдің сырын. Мен сана сен алып жүрмін. Өлсем осы түнді бәр матай иналмай ма жалғыз күнді. Тобықтыдан жылқыны пиеу алып кетпестей бастанбай ма Бүліп мүлді. Матай алса тобықты тек жата ма? Азмын деп арын сақтап, азмын деп жанын сақтап бар Сата ма? Тұл үшін ел шабылып, қан төгілер. Ойлағаным жүрмей терс батаға. Ей, батыр бала, сен айтар сөзің емес. Уайым қайғы ойлайтын кезің емес. Жалғыз ақ алла алда қысты. Алла білер ол сені мөлшер сатар өзің емес. Кімнің көзі жетеді күлер теңге? Алып қашқан сені мен жалғыз бен бе? Теуір төге жетеді бір шағым қу. Кімге піл бола алады осы елге? Алып қашып алды ғой. Ел шабылысып кеткен жоқ. Соның бәрі алып қашып алды ғой талай бені. Ей. Құлт шықпай күн жауа ма құр желге. Бізсіз де таласады жалғыз белге. Алдая ма ең пейілді салсаң, ең кеп табыстырар таулақ Аға жеңге. Ей, Құдай сәтін салайын деген болса, Тер алақ тауымдап біттегенде. Мен саған бүгін алып кет демеймін. Осы елдің түбіне жет демеймін. Ішің сүймей егер де сыртың сүйсе әуре болып саған Уәде ет демеймін. Шыным сең сүйсем сүйдім деп айтпа маған. Шыным сең өсе болады құралдаған. Пан тыныммен сүйсең маған бер қолыңды. Саған сөзім қалмады енді айтпаған. Кебек те отырады азаршыда сөзін айтып болсын деп Қызға шыдап. Сен өлген жерде ендеше мен де өлем деп, Қолын алып біржола кетті ұлап. Еңілік қыз Кебектің қолын қысып алып, Шөлдік сусын ішкендей мейірі қанып, Бір сүйіп бармағынан кетті ершіп. Көзінен ыстық жасы кетті тамып. Түскенде құтан сәулесі шаңыраққа. Кебек болу арқанда бат қоймаққа. Еңілік үйден арқанды алып шығып, Көңілді құшақтасып, жартас жаққа. Соны ойлап көңілім басты Кебек батыр. Құдай қосқан үст олмай болмай дағы. Тамақтайын деп қабар бергеннен соң аяңда мейігі Таман келе жатыр. Бетін жуып отырды төрге барып. Сұт берді сары майды және салып. Азық арта жал жая жасап еңлік бір табақ ет Алдына қойда барып. Жалынан бір кестеде бісміллә деп сұмдық ақ сақал мен Кемпірге әкеп. Иесінен астатты деп шақырып еңлікті сол арада отырды Екеуі жеп. Сұқбатты қойшыға да сүйек саяқ ет артынан сорпышты Бірер аяқ. Баты құлып қол жуып болғанан соң еңлік атты ертіп Кеді айтпыз баяқ. Жүрерде Кебек айтты я ақ сақал өзің таңдап түлкідің Біреуін ал. Бағыңа кезіккен бір қол жағой деп шиқат мақсетіп Сандыққа сал. Еңлік шығып қонағын аттандырдықош айтып Кебек батыр Елге жүрді. Қайда жүрсең аман жүр батырым деп Артынан бел асқанша қарап тұрды. Кебек батыр тыншалып үйде жатпай еңлікте келіп жүрді Тыным таппай. Кейде түзден жолығып, кейде қонып алтайғы саттың Терін бүлгір батпай. Келбетте сөйлесті де жазға салым барымтаға қайтарып Алған малдың. Тамақ үшін қыдырған батай айтып бұлға бар еңлікте де Болды мәлім. Үргілі Кебек келді қызға тағы ел білсе қойында бар Ыспылмағы. Сол кезде еңлікте болды пайда баяғы қара Жар тастап ыспақ ей. Қыз айтты түні өгің көп уәде қайда. Белге тейек кешікпей осындайда. Азық түлік етім киімдерім дайындап әкеп қойдым мына Сайға. Кешікпей Қосылған соң болдым буаз. Одан бері қыс өтіп шықты ғой жаз. Босансам өз қолыңда босанайын. Құрықмай жүргеніңе болмайық мәз. Екеуі сол арада кетіп қалды. Күн шықпая ордаға жетіп барды. Ағаштан балағанды қарша жауып екілік бір тараға Жатып алды. Еңлік Кебек кеткен соң таң қағатты. Кемпір шал күн шыққанша тұрмай жатты. Қойшы барып еңлікті іздеп іздеп қызым қашып кетті Деп алдой атты. Шалшылап күй кепті екі көзге қолынан не келеді одан Өзге. Етінде қойшы барып хабар айтып жиылып матай Келді ос сөзге. Ешкім білмей еңлікті кім алғанын, Қайда кетіп кіммен екен жоғалғанын. Алтай қыз кім келмеді, кім кетпеді, Кім біледі кәдікті кім болғанын. Түлкіні бір матайдың көзі шалды. Мынаны кім берген деп қолына алып. Шал айтты оны біреу берген бір тобықты бір қонып Латын мұқтын кетіп қалды. Қойшы айтты оның аты Кебек еді. Одан соң да осында келмеп педі. Соны еңлік мұқпасам аттандырып жолың болсын келіп Жүр Кебек педі. Осы сөз қуа қуа анықталды. Матайлар тобықтыға кісі салды. Қыз дегенің немене білмейміз деп тобықты өнелемей Жатып алды. Кебектің қайда екенін жан білмейді. Не жылқыда, не аңда жүр ғой дейді. Сұрашпас біреу саған құрбан қылып Кебек елден азықты Алып жүйді. Ей, Бір талай содан кейін заман өтті. Еңлік қашып кеткелі айға жетті. Қыз алды да жөн жауап бермеді деп батайге бір Қос шылқы алып кетті ей. Бошатсын ба бұл елдің көп сандығы. Жуан таяқ бір ауыл шапты дағы. Батай қызды тобықты Кебек іздеп шатаққа соқты барып Сөз аяғы. Үргүлі қабекеңе көбей келді. Үйге кіріп келді де сәлем берді. Қыз да жоқ, Кебек те жоқ ел шабысты. Мен сізден ақыл сұрай келдім деді. Қабекең сөз сөйлемей, жұмбақтамай. Ей көбей сұңқар қалай тауық қалай. Тоқтамыс кетті пене арғын жаққа келгенше өтпес пе Екен уақыт талай. Мұны естіп Кейектоққа қайтып келді. Жұмбағын қабекеңнің айтып келді. Еңлікті алып қашқан Кебек батыр оны айтпай ақ біздің Би біліп жатыр. Қызы тауық болғанда сұңқар Кебек тоқтамысқа қаратып Қойды дақыр. Мұны естіп, мұны естіп тобықтылар көп кеңесті. Матайды шақырып ап сөз сөйлесті. Кебек алса талайып сұрастырып бір-ай тоқта тоқтамыс Келсін десті ей. Сонымен тағы өтті бір жарым ай. Тоқтамыс арғын жақтан жүргелі алмай. Жиылды намыстанып таман айман қорлыққа көнбейміз деп Ұлан былай. Матайлар соқтыққан жоқ бітті деген. Мақал бар ел құлағы елу деген. Қыз қайыны сыбандар жанабілді. Екі елде ел қалмады естімеген. Айманың кім көп болған жиылдысы. Белгілі жиналған соң кетер ісі. Алдымен малыңа бір арғы балайық деп жіберді. Қобықтыға ел жігісі. Ел бүлдірмей бітейік жөңге келсін. Еңлікпеген менен кебекті ұстап берсін. Шариғаттың жолымен өлтіреміз малға бүтін болмай да Оған сенсін. Тентегінің кінәсін мойынына алсын. Егер оған көңіл бөліп дайындалсын. Хырлы сыпайы бітейміз олай болса. Мен айман мен тобықты бір қалсын. Жауабында тез берсін кешіктірмей. Ертеңгесін намаздан уақыт бермей. Басқа бүтін болар деп ойламасын. Бүтемін жоқ деп өліп не өлтірмей. Қуйынықты қобық тынар осы сөзге. Бүтемі жоқ болғасын одан өзге. Найман тым көп қобық та зарғын алыс. Қорықпауға да болмайды көр көзге. Біреу о деп біреу деп көп кеңесті. Не берерін білмеді не берместі. Қысылғанда баратын қабекеңе. Ақыл сұрай бір екеу барсын десті. Қабекеге көбеймен кембай барды. Үйге кіріп сәлемім берді дағы. Қабағы қарыс түсіп қабекеңнің. Мінекей сонда айтқан бір жұмбақ. Әлет бабаң емес бе менің атам. Бірақ менің қабылма ондай батам. Көш отырсам көмек көштім егер. Орының жоқ айтайын көрсетемін тыныш жатам. Ол айтқаны Бабаң айтқан сөздің өзі. Өзі өлтірмей ақыры атқыздаузы. Енді барсаң жеңілсем орының жоқ. Көрсетпеуге болмайды деген сөз. Сонымен бұл топқа қайтып келді. Жұмбағының шешімін айтып келді. Қобықтылар найманды алып барып. Кебектің жатқан жерін айтып берді. Сақтанып ұйқтамайды кебектіңді. Хабарсыз бір дарадан үш ай бойы жатқан білді. Осанып еңлік қыз бір ұлт таққан. Қолға табай күні кеткен күнде. Екеуі сол баланы қылады ермек. Бір ұйықтаса бір ояу жүрді сергек. Кебек ұйықтап ояу отыр еді тісінеп. Қозы көрем қағадерек. Қыз үртіп оятады кебегерді. Аттан қарғып мінгенше жауда келді. Екеуі мінгесіп ап жөнелгенде. Баласы бесігінен қада берді. Баланы бір матай кеп қолына алды. Кебек ташты соңынан жауда салды. Жартастан қозы көрем секіргенде. Еңлік ауып кетіп түсіп қалды. Не күшті ойласаңыз тағдыр күшті. Азалда кім ойлайды бұлар істі. Өлсем бірге өлім деген сертім бар деп. Мінгіздіріп алуға аттан түсті. Жауда жетті қамауда кебек қалды. Жай аулап біраз ғана ұрыс салды. Бір талайын жаралы қылған дерең. Көп көз топырақ шашынба байлап алды. Жөнелді байлап алып таш суға. Қалың найман жиылған қалың буға. Қапыда қайырың жастар қолға түсті. Ел тігел бірдей боп деген уға. Шетқақ шоқы басына алып шықты. Қалайша өлтіруді кеңес қыпты. Жаз қой деп жаңа шыған бір адам жоқ. Қолға түскен а кісіге қатын мықты. Кейбіреуі тарғада аспақ болды. Кейбіреуі таспен атпақ болды. Екеуінің бойына арқан салып. Матайлар бұран салып шаппақ болды. Көп найман екеуіне тұран талап. Секілді қойғандай ақ малға бала. Еңлік сонда елінен сөз сұрады. Басындағы жиналған көпке бара. Ей жұртым бір екі ауыз сөз сұрайын. Әйтіңдер өлтіруің тұр ғой дайын. Өлерде үш тілек бар деуші еді ғой. Құдай үшін берсеңдер мен сұрайын. Қалды менен кебек пен арыздастыр. Өлген соң бірге көміп таспен бастыр. Мына бала Қобықты баласы ғой. Өлтірмей кеңір бай биге тапсыр. Қалсын деп үш тілегін жұрт кеңесті. Бердік деп екеуінің қолын шешті. Құшақтасып сүйісіп қошай тысып. Ал енді өлтіре бермейдің бестей. Екеуінің бойына арқан салып. Екі аттың құйрығына байлап алып. Матайлар бұран салып шауып шауып. Апарып өтіп бір қойда барып. Тастады бесігімен баласын да. Обалға өшіпкен қарасын ба. Еңлік кебек моласы қазір де бар. Аймақ пен Ералының арасында. Олақтың алаң жұрттың діни қаты. Тапсырмай қабекеңе аманатты. Шетқақ шоқы басында қалған бала. Жырылдап құмақтанша жылап жатты. Баланы жуан таяқ түнде білді. Түн ішінде жиылып атқа мінді. Таң ата іздеп келіп таба алмапты. Қисынып еуроп кеткен сынды. Жігіттер бұл өлімді жазған мәнім. Емес қой жастық менен салған әнім. Қас қайсы қаза қайсы таза қайсы. Көп пейіпрат баласын ойлағаным. Қыз қызық қызыратын кезім емес. Қыз қызықты ойлайтын сезім емес. Ертеректе өткендегі болған біріс. Ойдан шығарып ойдан алып жазған сөзім емес. Құраш ен сөз екен деп құлақ салма. Қызығып қыздырма мен қызын алма. Ғапу ғалам шафқатты зұлулықты. Сол арасын білмей май қапы қалмай.