Қалқаман-Мамыр

Ай, Менбеті өсіп өнді бара-бара. Сол топтан бір айшықтау жете дара. Сол байдың он бес жасар қызы Мамыр. Әрі сұлу, әрі істі ең шора. Мұнан басқа бала жоқ әлгі байда. Оны қыз деп еш адам айту қайда? Байдың көңілі жабырқап қала ма деп жұрт жүрді құда Болам деп ел майда. Қалқаман қыз айттырмай жүреді екен. Мамырды жас көнілінен біледі екен. Асықтығын айта алмай іштен жанып, Құрымдек құр ойнап күледі екен. Мамыр жынқып бағады күндіз барып, тымақ киіп қолына Құрға алып. Қалқаман Мамырменен малда жүріп, Бір әс сөз сөйлесіпті өй кез боп қалып. Ай, ай, ай, әй. Қалқаман мақсұтын Мамыр білді. Аз ойлап бүндемейдей сабыр қылды. Жылжырық өзіне жартаққандай тыншмайды, Тулайды жүз қыбылды. Қызарды бір ағарды байдың қызы бетке шықпай қоя Маужырегізі. Іші ыстық сыртқа дүние суық тартып, Салқын термен мөлдіреп нұрлы жүзі. Аздан соң Мамыр айтты: "Ей, Қалқаман, Байқадым сөз аяғы өкпіңе таман. Қазір жауап берелік уақытым жоқ. Сөйтсе де үміт үзіп өлмек жаман." Соны айтып амандасып Мамыр кетті. Күн сайын Қалқаманнан сабыр кетті. Мамыр бүгін қыздарша киінді деп Қалқаманға бір күні Хабар жетті. Қуанды атқан оғым тиді ме деп, Мен үшін қыз киімін киді ме деп. Қауіп шіркін тағы да ойлатады менен басқа біреуді Сүйді ме деп. Ай, ай, ай. Ол Кезде жерге талас қазақ қалмақ. Атысып ауыл шауып жылқы алмақ. Бір соғыста қалмақты қазақ жеңіп, Тобықтының бәрі де тойға бармақ. Той қылған орта жүзде Сәмеке хан. Жиылды той болған соң бір талай жан. Бай-бәйбіше, үлкендер сонда кетіп, жас жігіт қыз Келіншектер үйде қалған. Қазақта бастан екен бір ырым бар. Мал сойып жастар ойнап бір жиылар. Қалқаман бостан қыл деп қызға келді, азар болса бір Тоқты шығын қылар. Сойғызды Мамыр сонда тоқтың әкеп. Ойнады қыз-болмыс бала өлкеден жеп. Оңашада Қалқаман Мамыр қызға ымдады бір жауабың Болмай ма деп. Айтса да қыздан жауап үміт етіп, естімеген кісі боп Қалды кетіп. Сөйтсе де сонда айтқан сөзі мынау еш Адамға үйіреусін үйренген етіп. Ауылым күн батса қалың қамыс. Бірсі күні арық күн болады алыс. Жаскі сізде бар болса жігер намыс болып кетіп Жүрмесін жат пен таныс. Солайша жауап берді Қалқаманға. Бұл сөзді байқалмайды-ау басқа жанға. Бірсі күні қамыстан жолықпасам, мен саған жоқ дейді Ғой байқағанға. Қалқаман қой мен шешті қыздың сөзін. Таптым деп шешуінің анық өзін. Бірсі күні күн бата сол қамысқа келіп кірді сол Ғой деп айтқан кезің. Қалқаман аңғалысың аңқылдаған. Біл жолата келгем жоқ Мамыр саған. Тағдыр бізді қосқады айып етпе ертең құда түседі Біреу маған. Шеше білдім төбемнен ұрғандығын. Құдалық тыңдап дайын тұрғандығын. Бірсі күні кешіксең жауап жоқ деп сол еді сөз Ишарат қылғандығым. Әке берсе қыз болмас кімге қатын? Қайтейін сенде еді-ау махаббатым. Ерекше киіміңнен ұяламын деп уақыт өтті сол болды ау Қаттатадым. Алдыңа кешу сұрай келіп тұрмын. Көзге тірі болсам да өліп тұрмын. Қалқаман қой саған қосасқаным денем демес жанымды Беріп тұрмын. Әй, Мамыр бұл өскен ай алдамасаң, Зорлық жоқ өзің сүйіп таңдамасаң. Ер жеткен қыз еркінмен ерге тиер молдалардан естідім Әлдеқашан. Мамыр-ау мені сүйсең кетпе жатқа. Құдайға хақ сөзім жөн сары тарапқа. Басы бабаң аяғы шалам болды бәріне анық оқыған Жамиғатқа. Қалқаман рас болсаң айтқан сөзің, Сен үшін келіп көрдеу көрді көзің. Сүйген жарым, сүйінген жаным сен сен не қылсаң да Біле бермейлі өзің. Олай болса кетейін қадір алып. Тұрсақ жазым болармыз қапы қалып. Азар болсам балалар адамдалмас тобықтыны жиярмын Бара салып. Қыз алған жоқ жақыннан тобық тәзір өлтірем деп Жүрмесін бізді қазір. Өзімді аяп тұрғам жоқ сізді аяймын. Сен сауқылсаң болар ем мен ақ нәзір. Мамыр-ау айтып тұрсың әлденені, шариғат қосады екен Немерені. Қайғыйлап жаман әрім айта берме, алаңсыз сүйген Болсаң анық мені. Мамыр айтып мен сезіп тұрар тұрман. Үш қайырдым сөзіңді мен аңдырған. Бір Құдайға сыйынып уалда жөнел. Жолым бөлсем ризамын. Әй, жаным құрбан. Әей, міндеде екі қашық Кетіп қалды. Ауылға бір сағатта жетіп барды. Не де болса қылдым деп бір жұмысты Барасада ол Жайға кісі салды. Ол жай барды бабаңа түн ішінде. Қызыл шаңдық бар еді ауыл жүрісінде. Бабаң басын көтеріп ол жада айтты: "Неге келдің? Асыққан жұмысың не?" "Қалқаман қашып келді Мамырдан ұрып, Қапы болдық өзгіміз білмей қалып. Алды жерге кетсін бе, тоқтасын ба, ақыл сұрай келіп Ем сізге салып." Баба да мұны естіп қайғы жеді. "Бір жаман түс көріп ем бүгін",-деді. "Білімсіз, іссіз болып қалар мекен. Көкөнайдың мінезі қатаң еді." Көкөні Мәмбетбайдың бастаушысы. Өзі батыр, мінезі қатты кісі. Сол кісінің алдынан тараушы еді бабаңнан соң бұл Елдің көп жұмысы. Бабаң айтты: "Кетелмес бір жас Бала. Тобықта хабар қылып Барасада. Болар іс болған шығар малда я ма. Өз оңдасын ақылын хақ тағала." Тобықты қан жығала бесен тиін. Атығай қарауыл мен бәрі жиын. Бабаң хабар айтқан соң ел жейілді. Сөйтсе де сөз аяғы болдау қиын. Мәмбетбай жатып алды ырық бермей. Халық мал ал біт деген сөзге келмей. "Қалқаман мен Мамырды өлтірмесе кетеміз",-деп Бабаңды түкті көрмей. Бабаң айтты: "Өлтіру жұмыс емес. Таспен атып өлтірмек бұл іс емес. Біреудің не келесін бұзбаған соң қалыны ортақ болу Дұрыс емес." Көкөнай тағы көніп жатпай алды. Көкөнай тағы көнбей жатып алды. Бітімге болмай неше күн жұрт сандалды. Қалқаман мен Мамырдың дауындай деп. Мәхал болып бұл елге сонда қалдың. Аллаһы, Бабаң сонда сыйыныпты. Ақан ten жүзіне нұр құйылыпты. Қалқаман жүйрік атпен сауып өтсін. Көкөнай сондатсын деп бұйырыпты. Өлтірілсе, оғы тисе өз айтқан жол аман кетсе түкте Жоқ бітіміз сол. Мәмбетай шуылдапты разымыз деп осыған тәмәм арғын Басыпты қол. Көкен ай "құлдық" дейді бұл билікке. Мәмбеттей шығып тұрды бір биікке. Мінгізді Қалқаманды алып кетіп. Тейтігі арда күрең бір жүйрікке. Төгілді Көздің жасы көрген жанның. Шолпан қарай гүл деп бұл жалғанның. Жиылған көп қауымға қарап тұрып. Құш тастан сөніп ауыл Қалқаманның. Әй жұртым, мен өлемін, сендер қалдың. Орнына бауындадың айтқан малдың. Өз бауырын оққа байлап өлтірді деп. Қалдыңдар обағынау мына шалдың. Наласы нәқақ жастың қате кетпес. Деймесең қалмақ сен ауыл тен түретпес. Мамырдан қалған жанның керегіне ісіп. Әқ қосы дәрмін еш нәрсе етпес. Белгілі Мамырдан соң көз жүрмесем. Түз дәмім орта жүздің жеу жүрмесем. Жалғыз ақ тобық туының дұшпандары. Өй рахымсыз, бауырсыз елде жүрмесем. Құш таба бата бер деп түрегелді. Ақ құдай, сақтай гөр деп бата берді. Жөнелді күрең атпен сыр дәтей. Ажалға көпе көрнеу байлап елден. Әей, Көкөнай садақ тартты дүрілдетіп. Қар жарды ердің қасының оғы жетіп. Әйтер ұл дүние аман қалды. Ол жаққа қара саннан өтіп кетті. Атының жалын құшып жүріп кетті. Басынан бір төбенің бәріп жетті. Бір жеңін көйлегінің жыртып алып. Аузына жарасының таңып кетті. Ат қойды ақ құдай лап көп бұзып оны. Ажалдан қақтық ой деп қақтығып. Той қылып ат шаптырып ойнаймыз деп. Жабылды үйге жүрдеп Барасала. Қалқаман айтты: "Тоқта құрылдар. Жоқ кесе осы күнде менің барым. Аямай елім оққа байлаған соң. Кетер ме өлгенімше ойдан зарым. Жел қылып тобық туыны тұра алмаймын. Ешкіммен ойнап күліп жүре алмаймын. Өлер де аямайды қайда ейді. Сендерге енді мойын бұра алмаймын." Соны айтып қамшы басты күрең атқа. Қос адау жеткізбек тау жамиғатқа. Ұлы жүз ел байды нағашысы. Жөнелді соған қарай бұқар жаққа.