Исатай Поэма

Күн батып. Кешкі ырым ауысырап түс маңай жақ қара құттай Көлеңке боп. Жаз қыстың жасыл ала тоғайындай қол жатты. Күңіреніп исабы жоқ. Жарқылдап әр жерден ақ лаулаған от кең дала Өртенгендей, күйгендей боп. Самбырлап дауыстары, салдырлап сауыттары жан-жақтан Кетіп жатты. Жігіттер топ. Әр жерде Әңгіме айтқан, ерлік сөйлеп, өзгесі от айнала Тыңдаған көп. Бір жерде қашқын солдат он бір ағай дөңгенеп Көбелектей жүрген билеп. Біреулер отыр, әне айыл тігіп, Біреулер үзеңгі буып таспа тігіп. Ақ шатыр Исатайдың аблай жазылып, Ұлтып тұр. Жұлқын жігіт зыр жүгіріп. Нақсүйері ақ сұры тоқал қасы күліп, Қасында Исатайдың отыр жұмыр. Ырғи бекезі құлағында кеп түсті қайыс қақ таз Айғыр мініп. Ол келіп Аттан түсіп, Исатайға қол беріп амандасып жақсы Жайма. Ал сөйде көргеніңді дейді Исатай. Кәнеки немен келдің, ненің қайта. Елгенді Қаптап міне қара қаша қақыранып сөз сөйленіп әлгі Таша ырылбай төрені біз талап алдық ел жүргін Көрерміз деп Тәңір жасай. Мынарда мынар, мынар күн. Мынарда-ай бұлар кім? Бұлттан шыққан шұбар күн. Бұлықсып өскен арудың бетінен ажар көшкен Күн. Нарының нар құмынай хан ордасын салған күн. Көбена мешіт көгордай құлақты азан жарған күн. Отыз екі сұлтанды он екі бидай орданы ортасына Алған күн. Жәрмеңкесін жайнатып, көпестер шай қайнатып, Кез демесін жайған күн. Арғымағын сайлатып, солдаттарын ойнатып, Қанға күзет қойған күн. Мұллаларын отыртып, қожаларын құтыртып, Ала қағаз жайған күн. Қан мәжіліс құрған күн. Ел басында айылған күн. Ол бір, ол бір, ол бір күн. Ұлар қай жұртты жылатқан. Естен қалмас сол бір күн. Қас жалмауыз қамтырып, қамтырған сол қамтырып Жәй кеткен сорлының сұлтандар жерді саржалап қуған Елді көшірді-ай. Жаз жытығып, қыс қирап, ел ішінен өкінді-ай. Қатын баба қан үшін қанталаған мал үшін өкірді халық Өкірді-ай. Ол күң реңтіп өткен күн. Бұл жорықта кімдер жоқ? Балқыш омбал билер жоқ. Бетпен бет медет тайбалы сұлтандардан бір де жоқ. Ел жылатқан жауыздар бұл жиынға кірген жоқ. Осы топтың ішінде солдаттан қашқан қашқын бар. Азаттықты тілеген әр жерден ақ көрінеді оғай орыс, Башқұрттар. Топта қалың тулар бар. Топта күшті бір күй бар. Топта күшті тасқындар қылышын өткір қайраған, Жанына тұрсық байлаған. Өтептің ұлы үбі бар. Оның ханта кеді бар. Жерін сұлтан ап қойған, қан қып жүрген елі бар. Бай Мағамбет сұратқан, тоқсан түрлі күй тартқан Құрманғазы күйші бар. Қырау қабақ қыраны жалынды сөздің жырауы Мағамбеттің өзі бар. Қылыш соққан ұста бар. Найзег ескен ер де бар. Ертеден қалған нұсқа бар. Жетім-жесір жынаған көз жастың бәрі бар. Тасып кетіп төгілді-ай орданы алар Міні бар. Қол жатты. Кешке жақын күңіреніп қайысты қара жерге Адам өрбіп. Жаз қыстың кең өлкесін басты бір қол қалқандай Көктен жауып, жерден өңіп. Қузыдай жамырасып, алысып, аударысып күш сынасып. Күн шеті иығына ілінгендей екі атты қылтың етті Қырдан асып. Қамылқол қарай қалды екі Аттыға. Кім бұл деп жүрген жабал би уақытта. Келсін деп бәрі тосып отырды жұрт сырнайып Ескененің зулаттыдай. Екі атты келді жетіп қолғасына. Атының таң қалдырып тұлғасына. Біреуі балғын балақ қоты жігіт, Желайық мінген жирен жорғасын-ай. Қасында жас жігіті қаруасқан, астында теңкіл көгі Тірс-тірс басқан. Жөндерін жолаушылар айтты былай кісіге жөн сұрасып Амандасқан. Жайықтың жалпақ енім ар Жағында, жемсағыз ойыл қиып аймағында. Жұмысым Исатай мен Махамбетте батырдың қосы Қолдың қай жағында. Сілтеді батыр қосын жолаушыға бұйымым ерлерде Деп сұраушыға. Қосынай Исатайдың кетті тартып, Қаратып қалған жандай жорғасын-ай. Жеп түсті қос жолаушы Исатайға Байлады бедеулерін құба таңға. Үй туылған кісіге кеп берді сәлем теп өгіп тағзым Етіп ақсақалға. Сонда Исатай. Келдіңдер қоналқаға болғанда кеш ол болар. Жол биі ештеңе емес жеткен соң қалдырмай. Аман есен жандарым жасырынбай. Ө-ө-ө Меніңді шеше шығай. Мейманың шешінгендей екі Жасы қиығып бір қыз шықты көзі қасы. Қырық құба талдың тетілденіп түгігіп түсті белге Есімді шашы-ай. Байпаңдап бала қаздай бұраң басып тірі жан таң Қалмастан тұра алмастық. Шомылып айдын көлге шыққан қудай отырды бота көз ай Құмар ташып. Қыз тұлғасын қарасаң жайықтың боз Таңындай. Бета жарын қарасаң жазғы түскен Сағындай. Қыза жарын қарасаң етін жайық таңындай. Екі көзін қарасаң бір шырақтың шаңындай. Ақ жұныр қос білегі аққу құстың Мойнындай. Ақмыр әмір иегі ақ жұмыртқа ұзылдай. Екі қасы құндыздай екі көзі жұлдызды-ай. Әсем біткен сүйегі ақын айтса жеткізбес. Сондықтан сөзді қойдым-ай. Әлқисса. Сол кезде Исатай алыстан аңсап келген қонағым деп Қой әкеліп сойғызады. Енді жөндеріңді айта отырыңдар дейді. Қыз бен жігіт өз бастан кешкендерін өлеңмен былай Деп баяндапты. Аулымыз ақ жайықтың ар жағында Байғып, аймақ әмбет хан жағында. Қосылған бас есіп екі жас еп қуғынның Шыдамадық салмағын-ай. Мен сүйдім мына қызды жасымнан көп. Кешірдім талай бейнет басымнан көп. Болсам да өзімге де ау етімді рай. Қосылым арман қылдым қосылсам деп. Менің де бұл жігітке көңілім тойдай. Екі дүс дін бір осыған бердім ойдай. Болама қыз байғұстың басын беріп. Біреуге әке шешем ой-ой беріп Қойды-ай. Ішкен асым ай бұл дегенде қоя ма Байға бермей тұр дегенді ай. Жатқанда тойын қылып алып қаштым. Салдым ай тәуекелмен ер көңілге. Қызғайынып қыз төрткіні ау қуыды бізді. Қоймады қайда барсақ ізімізді-ай. Аң болып адай жақта ау алтай жүрдік. Ол ұстап бермек болды өзімізді-ай. Исатай езілгеннің туу деген, Махамбет елдің Айқай шу деген. Аттанды ханға қарсы ел үшін деп, Дабысын жетті бізге ой-өу дүр деген Ай. Барсақ деп енді қайда ой көп ойладық. Көңілмен біз бармаған жер қоймадық. Бар бол деп басымызға ой таласқайтын. Жетеміз алысқа деп ойладық. Жетеміз алысқа ау деп Ойладық-ай. Бір көлсің батыстағы жатқан шалқып. Біз бір қыз қырдан саған жеттік қалқып. Біреудің қоргосағы болғаным шый, Жұлысып жол үстінде ой-өу өлген Артыңа-ау. Сонымен біз осылай ау кеттік тартып. Қай келіп бөтен жүзді бекер танып. Батырым біздің келген ай бетіміз бұл. Бітірдік бастан аяқ әрін айтып. Бітірдік бастан аяғы-ау бәрін Айтып-ай. Әлқисса Исатай екі жасқа риза көңілмен былай Дейді. О-о-о-о Исатай деді мақұл шырақтарың жаныма. Жықты берген жоғарларың таңыма. Қашып келген торғайларым бермеуге. Жау қолына-а-а Құшақтармың Ай. Дегенде Қыз бен жігіт күлмен қақты. Талпынған табылғандай болды уақыты. Кешекен жігіт асқан қыз қасында. Аңыратып албан албан күйге тартты-ай. Ағызды домбырадан балбұлақты Жорғасын домбыраның Салды қатты. Қарлығаш алдығара атымыз деп. Екеуі Исатайғы атын айтты-ай. О-о-о-о Исатай деді бұл жаугершілік салып тұр. Елге ылағың жәңгір күліп кім ойып. Кім жеңгенше қоспалапан бір талай. Шегерсіңдер-ай, ой, ой Әурешілік-ай. Әлқисса талай азапты күндер алда әурешілік Шегерсіңдер дейді Исатай. Сол кезде қыз бен жігіт былай дейді. Біздағы отырмаймыз жерге қарап. Бізді де қасыңыз қал жерге балап. Күй тартып, өлең айтып қызыдрамыз. Күңіренген ханға қарсы ел даралап. Батырым біздер деді таудай танып. Оқ берсең біз де атамыз жауға қарап. Мамарды нар кескеннің бізде бір ой. Еш реніп тарта аламын ой-өу сірә Садаға-ау. Сонда Исатайдың жауабы. О-о-о-о Жарайды екеуіңді қолға қостым болыңдар. Қол үшиндей екі достым асынып. Жауға қару аттаныңдар ән салып. Күй тартыңдар-ай, ой, ой, ой Болса бос күн-ай.