"Ескендір" поэмасы

Әй, Осы жұрт Ескендірді біле ме екен? Македония шаһары оған мекен. Филип патша баласы ер көңілді, Ымақтан сүйгіш қызғаншық адам екен. Филип өлді. Ескендір патша болды. Жасы реңжиырма бірге толды. Өз жұрты аз көрініп көршілерге көз алартып Қарады оңды-солды. Сондықпен әскер жиып қаруланды, Жақын жерге жау алып тұра таңды. Көбелді күтпеген қырды жойды. Ханды өлтіріп, қаласын тартып алды. Жазасыз жақын елдің бәрін шапты. Дәрияның суындай қан дарақты. Шапқан жердің бәрін де бодан қылып, Өкіметпен қолына тартып апты. Ескендір елді алмаған хан қоймады. Алған сайын көңілі бір тоймады. Араны барған сайын қатты ашылып, Жердің жүзін алуға ой ойлады. Хан шер қаһарлы хан. Ашуы көп, атағынан қорқады жұрт қайғы жеп. Сол күнде қошеметші айтады екен ханның ханы, Патшаның патшасы деп. Атағы талай жерге оның жетті. Жердің жүзін алуға талап етті. Есепсіз әскер ертіп жарақтанып, Есіткен елдеріне жүріп кетті. Алдынан шыға алмады ешкім. Мұның бәрін алды, қорқытты жолдағының. Жан шықпады алдынан тоқтауы жоқ жер жүзін жеке билеп Алмақшы ең. Жүре-жүре бір елсіз шөлге түсті. Алып жүрген суының бәрін ішті. Адам, хайуан бәрі де бірдей шөлдеп, Басына құдай салдау қиын істі. Сандалды сары далада су таба алмай шөлдеген жұртқа Ітеді босқа мал май. Қызметкердің бәрін де өлтірмекші болыпты Шөлдегенге шыдай алмай. Мысалы астындағы тодағышты Ескендір дей атының Жалынбышты. Шалтырап сәуле берген бір нәрсеге патшаның ат Үстінде көзі түсті. Барса бір сұлдыр қаққан мөлдір бұлақ тас бадай Бейнарықтан шыққан болап. Түсе салай Ескендір басты қойды. Ішсе суы өзгеше тәтті, тым ақ. Кеккен балық келтіртті. Сонда тұрып сол суға балық талды бір жудырып. Иісі, дәмі өзгеше болып кетті ау. Таң қалды мұның бәрін суға жуырып. Ескендір қолын айтты. Бұн еткен су бәрін де шеп, бұл суға бетіңді Жу. Бір бай елден осы су шыққан шығар. Өрлеп барып үстіне тігелік ту. Бұл салықын тәтті суға қаныңыздар шаш келер маған Жан жоқ наныңыздар. Менің қалмай бұл суды шапшаң өрлет, Қалқан қылып шаһарын алыңыздар. Шарлық шашты қол жүрді суды өрлей шаһарына жеткенше Дамыл көрмей. Көкпеңбек темір иген өңкей батыр тарттырып жөнеледі Ау сырнай ерне. Сол әскер суды өрлеп талай жүрді. Судың басы бір қыза шатқа кірді. Шаттың аузын бекіткен алтын қорған, Қақпасы бекітіліп, көзі көрді. Қақпаны ашайын деп халым толды. Тұтқасын олай-бұлай қатты жұлды. Ашалмады қақпаны мүтізді. Ақылдасып тәуір-ақ амал қылды. Ескендір тоқтау көрмей өскен жан ғой. Келмей ме тоқтау сіздің бәрдаңғой. Ел сал болып бәрі де қайта шықты. Алысып әл келмесін байқаған ғой. Долдықпен хан Ескендір ашуланды. Ашуланып қақпаға жетіп барды. Қақпаны дүбірлетіп қағып, қағып қақпандаш деп Барынша уайғай салды. Қақпаның ар жағынан біреу келді. Күзетшісі сол екен дыбыс берді. Қақпаны саған ашар рұқсат жоқ. Бұл Құдайға басталтын қақпа деді. Білмесең мен Ескендір патша деген жер жүзінің Соғыста бәрін жеңген. Қақпандаш хабарыңды айт, білдір маған. Қорлығым өзім туып көз көрмеген. Мықтымын деп мақтанба ақыл білсең. Мықты болсаң өзіңнің нәпсіңді жең. Іші тар, көр алмастың біреуі сен. Ондай кісі бұл жерге келмейді тең. Талпынған талаппен ен менде бір ер. Көп жүрдім, кездей келді көрмеген жер. Тең болмаса халқыма көрсетейін. Сый қылып белгі болар бір нәрсе бер. Қақпадан ылақтырды бір орамал. Сыйым осы есерім, мынаны ал. Ішінде бір нәрсе бар ақыл берер. Апар дағы ойланып көзіңді сал. Орамалды қуанып қолын алды. Сый алдым деп халқына қайта барды. Қараса ішіндегі бір қу сүйек. Бұлынеткен мазақ деп аң-таң қалды. Ашуланып сыйына булды екті. Ең болмаса білмеді сый бермектей. Осы менің теңім бе деп ақырып, Ылақтырып жіберді-ау сол сүйекті. Жолдасы Аристотель ақылы мол. Ылақтырған сүйекті алады сол. Ханға айтты қасиет бар бұл сүйекті. Көзіңе көрсетейін хабардар бол. Сол күнде Аристотель жеке дара ақыл сөзін тыңдамай Бар машарай. Таразыны әкелді. Сүйекті сал бір жағына алтын сап өлшек Қарай. Бұл сөзге Ескендір де қарай қалды. Таразыны құрдырып орта қалды. Қанша алтынды күміспен салса дағы бір кішкентай Сүйекті аудармады. Мұны көріп Ескендір аң-таң қалды. Бар қарұын алтынға қоса салды. Енді қайтер екен деп қарап еді. Бұрынғыдан қу сүйек ауырланды. Аристотель хәкімге патша келді. Мына сүйек қазынаның бәрін жеңді. Бұл сүйекті басарлық нәрсе бар ма? Ақылыңмен ойланып тапшы деді. Хәкім жерден топырақ алып барды. Бір ұстап сүйекке шаша салды. Ана басы сылқ етіп жерге түсіп, Сүйек басы жоғары Шығып қалды. Ескендір мұны көріп астырады. Хәкімді аулақ жерге шақырады. Таң қаларлық іс болды мұның өзі. Мәнісін айтып берші деп сұрады. Бұл адам көз сүйегі деді ханға. Тоя ма адам көзі мың мен санға. Жеміс көз жер жүзіне тоймаса да. Өлсе тояр көзіне құм құйылғанда. Кәпір көздің дүниеде арыны үлкен. Алған сайын дүниеге тоя ма екен? Қанша тірі жүрсе де өлген күні өзге көзбен бір Диях болады екен. Ашуланбай патшам айтайын да. Алтын қақпа бермеді сізге рұқсат. Сый сұрадың бергені бір қу сүйек. Мұны көріп алыңыз сіз де ғибрат. Ойла, ойла патшаның мойны түсті. Құдайым көрсетті деп бұл бірізді. Екен менің бұл ісім деп қолын алып жұртына қайта Көшті. Қазақ сөз айттым бітті бұл әңгіме мұны бір өзге Сөздің бірі демек. Қарның тойса қайғырма мақтан үшін қоймас көзің толар Деп қайғы жемей. Қу өмір жолдас болмас әлі көтер өз күлкіңе өзің Қарық болма бекер. Құятың мен арыңды малға сатып ұятсызда иман жоқ Түкке жетер. Мақтанасың біреуге мақтасын деп шауыр жайыннан еш Адам қақпасын деп. Сен кеткен соң артыңнан күліп қарар аң тұрғаннан Құдайың сақтасын деп. Ақылсыз өзін мақтап бұл жырайды бойың өлшеп сөйлесең Нен құрайды. Жақсы болсаң жарықты кім көрмейді өз бағаңды өзіңнен Кім сұрайды. Ай ай